Novum Organum
Francis Bacon
10-12-02
Acrópolis
eBooksBrasil
© 2002-Francis Bacon

Índice

Índice na Obra

Novum Organum
Francis Bacon

Academia de Toulouse
http://www.ac-toulouse.fr/philosophie/textes/baconnovumorganum.htm
The Latin Library
http://www.thelatinlibrary.com/bacon.html

eLiber:
eBooksBrasil.com

© 2002 — Francis Bacon

Francis Bacon

Novum Organum
[Latim]

Epistola

Introductio

Praefatio

Distributio Operis

Praefatio II

Liber Primus

Liber Secundus

DEEST PARS PRIMA

INSTAURATIONIS,
QUAE COMPLECTITUR

PARTITIONES SCIENTIARUM.

Illae tamen ex Secundo Libro de
Progressibus faciendis in
Doctrina Divina
et
Humana,
nonnulla ex parte
peti possunt.

______________________________

SEQUITUR SECUNDA PARS

INSTAURATIONIS,
QUAE ARTEM IPSAM

Interpretandi Naturam, et verioris adoperationis
Intellectus exhibet: neque eam ipsam
tamen in Corpore tractatus justi,
sed tantum digestam per
summas in
Aphorismos

SERENISSIMO
POTENTISSIMOQUE
PRINCIPI AC DOMINO
NOSTRO,
JACOBO,
DEI GRATIA

MAGNAE BRITANNIAE,
FRANCIAE, ET HIBERNIAE REGI,
FIDEI DEFENSORI, ETC.

Serenissime Potentissimeque Rex,

Poterit fortasse Majestas tua me furti incusare, quod tantum temporis
quantum ad haec sufficiat negotiis tuis suffuratus sim. Non haveo quod
dicam. Temporis enim non fit restitutio; nisi forte quod detractum fuerit
temporis rebus tuis, id memoriae nominis tui et honori saeculi tui reponi
possit; si modo haec alicujus sint pretii. Sunt certe prorsus nova; etiam
toto genere: sed descripta ex veteri admodum exemplari, mundo scilicet
ipso, et natura rerum et mentis. Ipse certe (ut ingenue fatear) soleo aestimare
hoc opus magis pro partu temporis quam ingenii. Illud enim in eo solummodo
mirabile est, initia rei et tantas de iis quae invaluerunt suspiciones
alicui in mentem venire potuisse. Caetera non illibenter sequuntur. At
versatur porculdubio casus (ut loquimur) et quiddam quasi fortuitum non
minus in iis quae cogitant homines quam in iis quae agunt aut loquuntur.
Verum hunc casum (de quo loquor) ita intelligi volo, ut si quid in his
quae affero sit boni, id immensae misericordiae et bonitati divinae et
foelicitati temporum tuorum tribuatur: cui et vivus integerrimo affectu
servivi, et mortuuus fortasse id effecero, ut illa posteritati, nova hac
accensa face in philosophiae tenebris, praelucere possint. Merito autem
temporibus regis omnium sapientissimi et doctissimi Regeneratio ista et
Instauratio scientiarum debetur. Superest petitio, Majestate tua non indigna,
et maxime omnium faciens ad id quod agitur. Ea est, ut quando Salomonem
in plurimis referas, judiciorum gravitate, regno pacifico, cordis latitudine,
librorum denique quos composuisti nobili varietate, etiam hoc ad ejusdem
regis exemplum addas, ut cures Historiam Naturalem et Experimentalem, veram
et severam (missis philologicis), et quae sit in ordine ad condendam philosophiam,
denique qualem suo loco describemus, congeri et perfici: ut tandem post
tot mundi aetates philosophia et scientiae non sint amplius pensiles et
aereae, sed solidis experientiae omnigenae, ejusdemque bene pensitatae,
nitantur fundamentis. Equidem Organum praebui; verum materies a rebus
ipsis petenda est. Deus Opt. Max. Majestatem tuam diu sevet incolumem.

Serenissimae Majestati tuae
Servus devinctissimus,
et
devotissimus,

FRANCISCUS VERULAM,
CANCELLARIUS

Franciscus de Verulamio
Sic Cogitavit;
Talemque Apud Se

rationem instituit, quam Viventibus et
Posteris notum fieri, ipsorum

interesse putavit.

Cum illi pro comperto esset intellectum humanum sibi ipsi negotium facessere,
neque auxiliis veris (quae in hominis potestate sunt) uti sobrie et commode; unde multiplex rerum ignoratio et ex ignoratione rerum detrimenta innumera: omni ope connitendum existimavit, si quo modo commercium istud Mentis
et Rerum (cui vix aliquid in terris, aut saltem in terrenis, se ostendit
simile) restitui posset in integrum, aut saltem in melius deduci. Ut vero
errores qui invaluerunt, quique in aeternum invalituri sunt, alii post
alios (si mens sibi permittatur) ipsi se corrigerent, vel ex vi intellectus
propria vel ex auxiliis atque adminiculis dialecticae, nulla prorsus suberat
spes; propterea quod notiones rerum primae, quas mens haustu facili et
supino excipit recondit atque accumulat (unde reliqua omnia fluunt), vitiosae
sint et confusae et temere a rebus abstractae; neque minor sit in secundis
et reliquis libido et inconstantia; ex quo fit, ut universa ista ratio
humana, qua utimur quoad inquisitionem naturae, non bene congesta et aedificata
sit, sed tanquam moles aliqua magnifica sine fundamento. Dum enim falsas
mentis vires mirantur homines et celebrant, veras ejusdem quae esse possint
(si debita ei adhibeantur auxilia, atque ipsa rebus morigera sit, nec impotenter
rebus insultet) praetereunt et perdunt. Restabat illud unum ut res de integro
tentetur melioribus praesidiis, utque fiat scientiarum et artium atque
omnis humanae doctrinae in universum Instauratio, a debitis excitata fundamentis.
Hoc vero licet aggressu infinitum quiddam videri possit ac supra vires
mortales, tamen idem tractatu sanum invenietur ac sobrium, magis quam ea
quae adhuc facta sunt. Exitus enim hujus rei est nonnullus. In iis vero
quae jam fiunt circa scientias, est vertigo quaedam et agitatio perpetua
et circulus. Neque eum fugit quanta in solitudine versetur hoc experimentum,
et quam durum et incredibile sit ad faciendam fidem. Nihilominus, nec rem
nec seipsum deserendum putavit, quin viam quae una humanae menti pervia
est tentaret atque iniret. Praestat enim principium dare rei quae exitum
habere possit, quam in iis quae exitum nullum habent perpetua contentione
et studio implicari. Viae autem contemplativae viis illis activis decantatis
fere respondent; ut altera, ab initio ardua et difficilis, desinat in
apertum; altera, primo intuitu expedita et proclivis, ducat in avia et
praecipitia. Quum autem incertus esset quando haec alicui posthac in mentem
ventura sint; eo potissimum usus argumento, quod neminem hactenus invenit
qui ad similes cogitations animum applicuerit; decrevit prima quaeque
quae perficere licuit in publicum edere. Neque haec festinatio ambitiosa
fuit, sed sollicita; ut si quid illi humanitus accideret, extaret tamen
designatio quaedam ac destinatio rei quam animo complexus est; utque extaret
simul signum aliquod honestae suae et propensae in generis humani commoda
voluntatis. Certe aliam quamcunque ambitionem inferiorem duxit re quam
prae manibus habuit. Aut enim hoc quod agitur nihil est, aut tantum, ut
merito ipso contentum esse debeat nec fructum extra quaerere.

FRANCISCI DE VERULAMIO

INSTAURATIO MAGNA.

PRAEFATIO.

De statu scientiarum, quod non sit foelix aut majorem in modum auctus; quodque alia omnino quam prioribus cognita fuerit via aperienda sit intellectui
humano, et alia comparanda auxilia, ut mens suo jure in rerum naturam uti
possit.

Videntur nobis homines nec opes nec vires suas bene nosse; verum de
illis majora quam par est, de his minora credere. Ita fit, ut aut artes
receptas insanis pretiis aestimantes nil amplius quaerant, aut seipsos
plus aequo contemnentes vires suas in levioribus consumant, in iis quae
ad summum rei faciant non experiantur. Quare sunt et suae scientiis columnae
tanquam fatales; cum ad ulterius penetrandum homines nec desiderio nec
spe excitentur. Atque cum opinio copiae inter maximas causas inopiae sit; quumque ex fiducia praesentium vera auxilia negligantur in posterum;
ex usu est, et plane ex necessitate, ut ab illis quae adhuc inventa sunt
in ipso operis nostri limine (idque relictis ambagibus et non dissimulanter)
honoris et admirationis excessus tollatur; utili monito, ne homines eorum
aut copia aut utilitatem in majus accipiant aut celebrent. Nam si quis
in omnem illam librorum varietatem qua artes et scientiae exultant diligentius
introspiciat, ubique inveniet ejusdem rei repetitiones infinitas, tractandi
modis diversas, inventione praeoccupatas; ut omnia primo intuitu numerosa,
facto examine pauca reperiantur. Et de utilitate aperte dicendum est, sapientiam
istam quam a Graecis potissimum hausims pueritiam quandam scientiae videri,
atque habere quod proprium est puerorum, ut ad garriendum prompta, ad generandum
invalida et immatura sit. Controversiarum enim ferax, operum effoeta est.
Adeo ut fabula illa de Scylla in literarum statum, qualis habetur, ad vivum
quadrare videatur; quae virginis os et vultum extulit, ad uterum vero
monstra latrantia succingebantur et adhaerebant. Ita habent et scientiae
quibus insuevimus generalia quaedam blandientia et speciosa, sed cum ad
particularia ventum sit, veluti ad partes generationis, ut fructum et opera
ex se edant, tum contentiones et oblatrantes disputationes exoriuntur,
in quas desinunt, et quae partus locum obtinent. Praeterea, si hujusmodi
scientiae plane res mortua non essent, id minime videtur eventurum fuisse
quod per multa jam saecula usu venit, ut illae suis immotae fere haereant
vestigiis, nec incrementa genere humano digna sumant: eo usque, ut saepenumero
non solum assertio maneat assertio sed etiam quaestio maneat quaestio,
et per disputationes non solvatur sed figatur et alatur, omnisque traditio
et successio disciplinarum repraesentet et exhibeat personas magistri et
auditoris, non inventoris et ejus qui inventis aliquid eximium adjiciat.
In artibus autem mechanicis contrarium evenire videmus; quae, ac si aurae
cujusdam vitalis forent participes, quotidie crescunt et perficiuntur,
et in primis authoribus rudes plerunque et fere onerosae et informes apparent,
postea vero novas virtutes et commoditatem quandam adipiscuntur, eo usque,
ut citius studia hominum et cupiditates deficiant et mutentur, quam illae
ad culmen et perfectionem suam pervenerint. Philosophia contra et scientiae
intellectuales, statuarum more, adorantur et celebrantur, sed non promoventur.
Quin etiam in primo nonnunquam authore maxime vigent, et deinceps degenerant.
Nam postquam homines dedititii facti sint et in unius sententiam (tanquam
pedarii senatores) coierint, scientiis ipsis amplitudinem non addunt, sed
in certis authoribus ornandis et stipandis servili officio funguntur. Neque
illud afferat quispiam, scientias paullatim succrescentes tandem ad statum
quendam pervenisse, et tum demum (quasi confectis spatiis legitimis) in
operibus paucorum sedes fixas posuisse; atque postquam nil melius inveniri
potuerit, restare scilicet ut quae inventa sint exornentur et colantur.
Atque optandum quidem esset haec ita se habuisse. Rectius illud et verius,
istas scientiarum mancipationes nil aliud esse quam rem ex paucorum hominum
confidentia et reliquorum socordia et inertia natam. Postquam enim scientiae
per partes diligenter fortasse excultae et tractatae fuerint, tum forte
exortus est aliquis, ingenio audax et propter methodi compendia acceptus
et celebratus, qui specie tenus artem constituerit, revera veterum labores
corruperit. Id tamen posteris gratum esse solet, propter usum operis expeditum
et inquisitionis novae taedium et impatientiam. Quod si quis consensu jam
inveterato tanquam temporis judicio moveatur, sciat se ratione admodum
fallaci et infirma niti. Neque enim nobis magna ex parte notum est, quid
in scientiis et artibus, variis saeculis et locis, innotuerit et in publicum
emanarit; multo minus, quid a singulis tentatum sit et secreto agitatum.
Itaque nec temporis partus nec abortus extant in fastis. Neque ipse consensus
ejusque diuturnitas magni prorsus aestimandus est. Utcunque enim varia
sint genera politiarum, unicus est status scientiarum, isque semper fuit
et mansurus est popularis. Atque apud populum plurimum vigent doctrinae
aut contentiosae et pugnaces aut speciosae et inanes, quales videlicet
assensum aut illaqueant aut demulcent. Itaque maxima ingenia proculdubio
per singulas aetates vim passa sunt; dum viri captu et intellectu non
vulgares, nihilo secius existimationi suae consulentes, temporis et multitudinis
judicio se submiserint. Quamobrem altiores contemplationes si forte usquam
emicuerint, opinionum vulgarium ventis subinde agitatae sunt et extinctae.
Adeo ut Tempus, tanquam fluvius, levia et inflata ad nos devexerit, gravia
et solida demerserit. Quin et illi ipsi authores qui dictaturam quandam
in scientiis invaserunt et tanta confidentia de rebus pronuntiant, cum
tamen per intervalla ad se redeunt, ad querimonias de subtilitate naturae,
veritatis recessibus, rerum obscuritate, causarum implicatione, ingenii
humani infirmitate, se convertunt; in hoc nihilo tamen modestiores, cum
malint communem hominum et rerum conditionem causari quam de seipsis confiteri.
Quin illis hoc fere solenne est, ut quicquid ars aliqua non attingat id
ipsum ex eadem arte impossibile esse statuant. Neque vero damnari potest
ars, quum ipsa disceptet et judicet. Itaque id agitur, ut ignorantia etiam
ab ignominia liberetur. Atque quae tradita et recepta sunt ad hunc fere
modum se habent: quoad opera sterilia, quaestionum plena; incrementis
suis tard et languida; perfectionem in tot simulantia, sed per partes
male impleta; delectu autem popularia et authoribus ipsis suspecta, ideoque
artificiis quibusdam munita et ostentata. Qui autem et ipsi experiri et
se scientiis addere earumque fines proferre statuerunt, nec illi a receptis
prorsus desciscere ausi sunt, nec fontes rerum petere. Verum se magnum
quiddam consequutos putant si aliquid ex proprio inserant et adjiciant; prudenter secum reputantes, se in assentiendo modestiam, in adjiciendo
libertatem tueri posse. Verum dum opinionibus et moribus consulitur, mediocritates
istae laudatae in magnum scientiarum detrimentum cedunt. Vix enim datur
authores simul et admirari et superare. Sed fit aquarum more, quae non
altius ascendunt quam ex quo descenderunt. Itaque hujusmodi homines emendant
nonnulla sed parum promovent, et proficiunt in melius non in majus. Neque
tamen defuerunt, qui ausu majore omnia integra sibi duxerunt, et ingenii
impetu usi, priora prosternendo et destruendo aditum sibi et placitis suis
fecerunt; quorum tumultu non magnopere profectum est: quum philosophiam
et artes non re ac opere amplificare, sed placita tantum permutare atque
regnum opinionum in se transferre contenderint; exiquo sane fructu, quum
inter errores oppositos errandi causae sint fere communes. Si qui autem
nec alienis nec propriis placitis obnoxii, sed libertati faventes, ita
animati fuere ut alios secum simul quaerere cuperent; illi sane affectu
honesti, sed conatu invalidi fuerunt. Probabiles enim tantum rationes secuti
videntur, et argumentorum vertigine circumaguntur, et promiscua quaerendi
licentia severitatem inquisitionis enervarunt. Nemo autem reperitur, qui
in rebus ipsis et experientia moram fecerit legitimam. Atque nonnulli rursus
qui experientiae undis se commisere et fere mechanici facti sunt, tamen
in ipsa experientia erraticam quandam inquisitionem exercent, nec ei certa
lege militant. Quin et plerique pusilla quaedam pensa sibi proposuere,
pro magno ducentes si unum aliquod inventurm eruere possint; instituto
non minus tenui, quam imperito. Nemo enim rei alicujus naturam in ipsa
re recte aut foeliciter perscrutatur; verum post laboriosam experimentorum
variationem non acquiescit, sed invenit quod ulterius quaerat. Neque illud
imprimis omttendum est, quod omnis in experiendo industria statim ab initio
opera quaedam destinata praepropero et intempestivo studio captavit; fructifera
(inquam) experimenta, non lucifera, quaesivit; nec ordinem divinum imitata
est, qui primo die lucem tantum creavit, eique unum diem integrum attribuit; neque illo die quicquam materiati operis produxit, verum sequentibus
diebus ad ea descendit. At qui summas dialecticae partes tribuerunt ateque
inde fidissima scientiis praesidia comparari putarunt, verissime et optime
viderunt intellectum humanum sibi permissum merito suspectum esse debere.
Verum infirmior omnino est malo medicina; nec ipsa mali expers. Siquidem
dialectica quae recepta est, licet ad civilia et artes quae in sermone
et opinione positae sunt rectissime adhibeatur, naturae tamen subtilitatem
longo intervallo non attingit; et prensando quod non capit, ad errores
potius stabiliendos et quasi figendos quam ad viam veritati aperiendam
valuit.

Quare, ut quae dicta sunt complectamur, non videtur hominibus aut aliena
fides aut industria propria circa scientias hactenus foeliciter illuxisse; praesertim quum et in demonstrationibus et in experimentis adhuc cognitis
parum sit praesidii. Aedificium autem hujus universi, structura sua, intellectui
humano contemplanti, instar labyrinthi est; ubi tot ambigua viarum, tam
fallaces rerum et signorum similitudines, tam obliquae et implexae naturarum
spirae et nodi, undequaque se ostendunt. Iter autem sub incerto sensus
lumine, interdum affulgente, interdum se condente, per experientiae et
rerum particularium sylvas perpetuo faciendum est. Quin etiam duces itineris
(ut dictum est) qui se offerunt, et ipsi implicantur, atque errorum et
errantium numerum augent. In rebus tam duris, de judicio hominum ex vi
propria, aut etiam de foelicitate fortuita, desperandum est. Neque enim
ingeniorum quantacunque excellentia, neque experiendi alea saepius repetita,
ista vincere queat. Vestigia filo regenda sunt: omnisque via, usque a
primis ipsis sensuum perceptionibus, certa ratione munienda. Neque haec
ita accipienda sunt, ac si nihil omnino tot saeculis, tantis laboribus,
actum sit. Neque enim eorum quae inventa sunt nos poenitet. Atque antiqui
certe, in iis quae in ingenio et meditatione abstracta posita sunt, mirabiles
se viros praestitere. Verum quemadmodum saeculis prioribus, cum homines
in navigando per stellarum tantum observationes cursum dirigebant, veteris
sane continentis oras legere potuerunt, aut maria aliqua minora et mediterranea
trajicere; priusquam autem oceanus trajiceretur et novi orbis regiones
detegerentur, necesse fuit usum acus nauticae, ut ducem viae magis fidum
et certum, innotuisse: simili prorsus ratione, quae hucusque in artibus
et scientiis inventa sunt, ea hujusmodi sunt ut usu, meditatione, observando,
argumentando, reperiri potuerint; utpote quae sensibus propiora sint et
communibus notionibus fere subjaceant; antequam vero ad remotiora et occultiora
naturae liceat appellere, necessario requiritur ut melior et perfectior
mentis et intellectus humani usus et adoperatio introducatur.

Nos certe, aeterno veritatis amore devicti, viarum incertis et arduis
et solitudinibus nos commisimus; et divino auxilio freti et innixi, mentem
nostram et contra opinionum violentias et quasi instructas acies, et contra
proprias et internas haesitationes et scrupulos, et contra rerum caligines
et nubes et undequaque volantes phantasias, sustinuimus; ut tandem magis
fida et secura indicia viventibus et posteris comparare possemus. Qua in
re si quid profecerimus, non alia sane ratio nobis viam aperuit quam vera
et legitima spiritus humani humiliatio. Omnes enim ante nos, qui ad artes
inveniendas se applicuerunt, conjectis paulisper in res et exempla et experientiam
oculis, statim, quasi inventio nil aliud esset quam quaedam excogitatio,
spiritus proprios ut sibi oracula exhiberent quodammodo invocarunt. Nos
vero inter res caste et perpetuo versantes, intellectum longius a rebus
non abstrahimus quam ut rerum imagines et radii (ut in sensu fit) coire
possint; unde fit, ut ingenii viribus et excellentiae non multum relinquatur.
Atque quam in inveniendo adhibemus humilitatem, eandem et in docendo sequuti
sumus. Neque enim aut confutationum triumphis, aut antiquitatis advocationibus,
aut authoritatis usurpatione quadam, aut etiam obscuritatis velo, aliquam
his nostris inventis majestatem imponere aut conciliare conamur; qualia
reperire non difficile esset ei, qui nomini suo non animis aliorum lumen
affundere conaretur. Non (inquam) ullum aut vim aut insidias hominum judiciis
fecimus aut paramus; verum eos ad res ipsas et rerum foedera adducimus; ut ipsi videant quid habeant, quid arguant, quid addant atque in commune
conferant. Nos autem si qua in re vel male credidimus, vel obdormivimus
et minus attendimus, vel defecimus in via et inquisitionem abrupimus, nihilominus
iis modis res nudas et apertas exhibemus, ut errores nostri, antequam scientiae
massam altius inficiant, notari et separari possint; atque etiam ut facilis
et expedita sit laborum nostrorum continuatio. Atque hoc modo inter empiricam
et rationalem facultatem (quarum morosa et inauspicata divortia et repudia
omnia in humana familia turbavere) conjugium verum et legitimum in perpetuum
nos firmasse existimamus.

Quamobrem, quum haec arbitrii nostri non sint, in principio operis,
ad Deum Patre, Deum Verbum, Deum Spiritum, presces fundimus humillimas
et ardentissimas, ut humani generis aerumnarum memores et peregrinationis
istius vitae in qua dies paucos et malos terimus, novis suis eleemosynis,
per manus nostras, familiam humanam dotare dignentur. Atque illud insuper
supplices rogamus, ne humana divinis officiant, neve ex reseratione viarum
sensus et accensione majore luminis naturalis aliquid incredulitatis et
noctis animis nostris erga divina mysteria oboriatur: sed potius, ut ab
intellectu puro, a phantasiis et vanitate repurgato et divinis oraculis
nihilominus subdito et prorsus dedititio, fidei dentur quae fidei sunt.
Postremo, ut scientiae veneno a serpente infuso, quo animus humanus tumet
et inflatur, deposito, nec altum sapiamus nec ultra sobrium, sed veritatem
in charitate colamus.

Peractis autem votis, ad homines conversi, quaedam et salutaria monemus
et aequa postulamus. Monemus primum (quod etiam precati sumus) ut homines
sensum in officio, quoad divina, contineant. Sensus enim (instar solis)
globi terrestris faciem aperit, coelestis claudit et obsignat. Rursus,
ne hujusce mali fuga in contrarium peccent; quod certe fiet, si naturae
inquisitionem ulla ex parte veluti interdicto separatam putant. Neque enim
pura illa et immaculata scientia naturalis, per quam Adam nomina ex proprietate
rebus imposuit, principium aut occasionem lapsui dedit. Sed ambitiosa illa,
et imperativa scientiae moralis, de bono et malo dijudicantis, cupiditas,
ad hoc ut Homo a Deo deficeret et sibi ipsi leges daret, ea demum ratio
atque modus tentationis fuit. De scientiis autem quae naturam contemplantur
sanctus ille philosophus pronuntiat, Gloriam Dei esse celare rem; gloriam
regis autem rem invenire: non aliter ac si divina natura innocenti et
benevolo purorum ludo delectaretur, qui ideo se abscondunt ut inveniantur; atque animam humanam sibi collusorem in hoc ludo pro sua in homines indulgentia
et bonitate cooptaverit. Postremo omnes in universum monitos volumus, ut
scientiae veros fines cogitent; nec eam aut animi causa petant, aut ad
contentionem, aut ut alios despiciant, aut ad commodum, aut ad famam, aut
ad potentiam, aut hujusmodi inferiora; sed ad meritum et usus vitae;
eamque in charitate perficiant et regant. Ex appetitu enim potentiae angeli
lapsi sunt; ex appetitu scientiae, homines; sed charitatis non est excessus; neque angelus aut homo per eam unquam in periculum venit.

Postulata autem nostra quae afferimus talis sunt. De nobis ipsis silemus: de re autem quae agitur petimus, ut homines eam non opinionem sed opus
esse cogitent; ac pro certo habeant, non sectae nos alicujus aut placiti,
sed utilitatis et amplitudinis humanae fundamenta moliri. Deinde ut suis
commodis aequi, exutis opinionum zelis et praejudiciis, in commune consulant; ac ab erroribus viarum atque impedimentis, nostris praesidiis et auxiliis,
liberati et muniti, laborum qui restant et ipsi in partem veniant. Praeterea,
ut bene sperent; neque Instaurationem nostram, ut quiddam infinitum et
ultra mortale, fingant et animo concipiant; quum revera sit infiniti erroris
finis et terminus legitimus; mortalitatis autem et humanitatis non sit
immemor; quum rem non intra unius aetatis curriculum omnino perfici posse
confidat, sed successioni destinet; denique scientias, non per arrogantiam
in humani ingenii cellulis, sed submisse in mundo majore quaerat. Vasta
vero ut plurimum solent esse, quae inania: solida contrahuntur maxime,
et in parvo sita sunt. Postremo etiam petendum videtur (ne forte quis rei
ipsius periculo nobis iniquus esse velit) ut videant homines, quatenus
ex eo quod nobis asserere necesse sit (si modo nobis ipsi constare velimus)
de his nostris opinandi aut sententiam ferendi sibi jus permissum putent: quum nos omnem istam rationem humanam praematuram, anticipantem, et a
rebus temere et citius quam oportuit abstractam, (quatenus ad inquisitionem
naturae) ut rem variam et perturbatam et male extructam rejiciamus. Neque postulandum est ut ejus judicio stetur, quae ipsa in judicium vocatur.

DISTRIBUTIO
OPERIS

Ejus constituuntur Partes sex.

Prima; Partitiones Scientiarum.

Secunda; Novum Organum, sive Indicia de Interpretatione Naturae.

Tertia; Phaenomena Universi, sive Historia Naturalis et Experimentalis ad condendam Philosophiam.

Quarta; Scala Intellectus.

Quinta; Prodromi, sive Anticipationes Philosophiae Secundae.

Sexta; Philosophia Secunda, sive Scientia Activa.

Singularum Argumenta.

Pars autem instituti nostri est, ut omnia, quantum fieri potest aperte
et perspicue proponantur. Nuditas enim animi, ut olim corporis, innocentiae
et simplicitatis comes est. Pateat itaque primo ordo operis atque ratio
ejus. Partes operis a nobis constituuntur sex.

Prima pars exhibet scientiae ejus sive doctrinae in cujus possessione
humanum genus hactenus versatur, Summam, sive descriptionem universalem.
Visum enim est nobis etiam in iis quae recepta sunt nonnullam facere moram: eo nimirum consilio, ut facilius et veteribus perfectio et novis aditus
detur. Pari enim fere studio ferimur et ad vetera excolenda et ad ulteriora
assequenda. Pertinet etiam hoc ad faciendam fidem: juxta illud, Non accipit
indoctus verba scientiae, nisi prius ea dixeris quae versantur in corde
ejus. Itaque scientiarum atque artium receptarum oras legere, necnon utilia
quaedam in illas importare, tanquam in transitu, non negligemus.

Partitiones tamen Scientiarum adhibemus eas, quae non tantum jam inventa
et nota, sed hactenus omissa et debita, complectantur. Etenim inveniuntur
in globo intellectuali, quemadmodum in terrestri, et culta pariter et deserta.
Itaque nil mirum videri debet, si a divisionibus usitatis quandoque recedamus.
Adjectio enim, dum totum variat, etiam partes earumque sectiones necessario
variat: receptae autem divisiones receptae summae scientiarum, qualis
nunc est, tantum competunt.

Circa ea vero quae ceu omissa notabimus, ita nos geremus, ut non leves
tantum titulos et argumenta concisa eorum quae desiderantur proponamus.
Nam siquid inter omissa retulerimus (modo sit dignioris subjecti) cujus
ratio paulo videatur obscurior adeo ut merito suspicari possimus homines
non facile intellecturos quid nobis velimus aut quale sit illud opus quod
animo et cogitatione complectimur, perpetuo nobis curae erit aut praecepta
hujusmodi operis conficiendi aut etiam partem operis ipsius jam a nobis
confectam ad exemplum totius subjungere; ut in singulis aut opera aut
consilio juvemus. Etenim etiam as nostram existimationem, non solum aliorum
utilitatem, pertinere putavimus, ne quis arbitretur levem aliquam de istiusmodi
rebus notionem mentem nostram perstrinxisse, atque esse illa quae desideramus
ac prensamus tanquam votis similia. Ea vero talia sunt, quorum et penes
homines (nisi sibi ipsi desint) potestas plane sit, et nos apud nosmet
rationem quandam certam et explicatam habeamus. Neque enim regiones metiri
animo, ut augures, auspiciorum cause: sed intrare, ut duces, promerendi
studio, suscepimus.

Atque haec prima operis pars est.

Porro praetervecti artes veteres, intellectum humanum ad trajiciendum
instruemus. Destinatur itaque parti secundae, doctrina de meliore et perfectiore
usu rationis in rerum inquisitione, et de auxiliis veris intellectus:
ut per hoc (quantum conditio humanitatis ac mortalitatis patitur) exaltetur
intellectus, et facultate amplificetur ad naturae ardua et obscura superanda.
Atque est ea quam adducimus ars (quam Interpretationem Naturae appellare
consuevimus) ex genere logicae; licet plurimum, atque adeo immensum quiddam,
intersit. Nam et ipsa illa logica vulgaris auxilia et praesidia intellectui
moliri ac parare profitetur: et in hoc uno consentiunt. Differt autem
plane a vulgari rebus praecipue tribus: viz. ipso fine, ordine demonstrandi,
et inquirendi initiis.

Nam huic nostrae scientiae finis proponitur, ut inveniantur non argumenta
sed artes, nec principiis consentanea sed ipsa principia, nec rationes
probabiles sed designationes et indicationes Operum. Itaque ex intentione
diversa diversus sequitur effectus. Illic enim adversarius disputatione
vincitur et constringitur; hic natura, opere.

Atque cum hujusmodi fine conveniunt demonstrationum ipsarum natura et
ordo. In logica enim vulgari opera fere universa circa Syllogismum consumitur.
De Inductione vero Dialectici vix serio cogitasse videntur; levi mentione
eam transmittentes, et ad disputandi formulas properantes. At nos demonstrationem
per syllogismum rejicimus, quod confusius agat, et naturam emittat e manibus.
Tametsi enim nemini dubium esse possit quin, quae in medio termino conveniunt,
ea et inter se conveniant (quod est mathematicae cujusdam certitudinis): nihilominus hoc subest fraudis, quod syllogismus ex propositionibus constet,
propistiones ex verbis, verba autem notionum tesserae et signa sint. Itaque
si notiones ipsae mentis (quae verborum quasi anima sunt, et totius hujusmodi
structurae ac fabricae basis) male ac temere a rebus abstractae, et vagae,
nec satis definitae et circumscriptae, denique multis modis vitiosae fuerint,
omnia ruunt. Rejicimus igitur syllogismum; neque id solum quoad principia
(ad quae nec illi eam adhibent) sed etiam quoad propositiones medias, quas
educit sane atque parturit utcunque syllogismus, sed operum steriles et
a practica remotas et plane quoad partem activam scientiarum incompetentes.
Quamvis igitur relinquamus syllogismo et hujusmodi demonstrationibus famosis
ac jactatis jurisdictionem in artes populares et opinabiles (nil enim in
hac parte movemus), tamen ad naturam rerum Inductione per omnia, et tam
ad minores propositiones quam ad majores, utimur. Inductionem enim censemus
eam esse demonstrandi formam, quae sensum tuetur et naturam premit et operibus
imminet ac fere immiscetur.

Itaque ordo quoque demonstrandi plane invertitur. Adhuc enim res ita
geri consuevit; ut a sensu et particularibus primo loco ad maxime generalia
advoletur, tanquam ad polos fixos circa quos disputationes vertantur;
ab illis caetera per media deriventur: via certe compendiaria, sed praecipiti,
et ad naturam impervia, ad disputationes vero proclivi et accommodata.
At secundum nos, axiomata continenter et gradatim excitantur, ut nonnisi
postremo loco ad generalissima veniatur: ea vero generalissima evadunt
non notionalia, sed bene terminata, et talia quae natura ut revera sibi
notiora agnoscat, quaeque rebus haereant in medullis.

At in forma ipsa quoque inductionis, et judicio quod per eam fit, opus
longe maximum movemus. Ea enim de qua dialectici loquuntur, quae procedit
per enumerationem simplicem, puerile quiddam est, et precario concludit,
et periculo ab instantia contradictoria exponitur, et consueta tantum intuetur,
nec exitum reperit.

Atqui opus est ad scientias inductionis forma tali, quae experientiam
solvat et separet, et per exclusiones ac rejectiones debitas necessario
concludat. Quod si judicium illud vulgatum dialecticorum tam operosum fuerit,
et tanta ingenia exercuerit; quanto magis laborandum est in hoc altero,
quod non tantum ex mentis penetralibus, sed etiam ex naturae visceribus
extrahitur?

Neque tamen hic finis. Nam fundamenta quoque scientiarum fortius deprimimus
et solidamus, atque initia inquirendi altius sumimus, quam adhuc homines
fecerunt: ea subjiciendo examini, quae logica vulgaris tanquam fide aliena
recipit. Etenim dialectici principia scientiarum a scientiis singulis tanquam
mutuo sumunt: rursus, notiones mentis primas venerantur: postremo, informationibus
immediatis sensus bene dispositi acquiescunt. At nos logicam veram singulas
scientiarum provincias majore cum imperio quam penes ipsarum principia
sit debere ingredi decrevimus, atque illa ipsa principia putativa ad rationes
reddendas compellere quousque plane constent. Quod vero attinet ad notiones
primas intellectus; nihil est eoroum quae intellectus sibi permissus congessit,
quin nobis pro suspecto sit, nec ullo modo ratum, nisi novo judicio se
stiterit et secundum illud pronuntiatum fuerit. Quinetiam sensus ipsius
informationes multis modis excutimus. Sensus enim fallunt utique, sed et
errores suos indicant: verum errores praesto, indicia eorum longe petita
sunt.

Duplex autem est sensus culpa: aut enim destituit nos aut decipit.
Nam primo, plurimae sunt res quae sensum etiam recte dispositum nec ullo
modo impeditum effugiunt; aut subtilitate totius corporis, aut partium
minutiis, aut loci distantia, aut tarditate atque etiam velocitate motus,
aut familiaritate objecti, aut alias ob causas. Neque rursus, ubi sensus
rem tenet, prehensiones ejus admodum firmae sunt. Nam testimonium et informatio
sensus semper est ex analogia hominis, non ex analogia universi: atque
magno prorsus errore asseritur, sensum esse mensuram rerum.

Itaque ut his occurratur, nos multo et fido ministerio auxilia sensui
undique conquisivimus et contraximus, ut destitutionibus substitutiones,
variationibus rectificationes suppeditentur. Neque id molimur tam instrumentis
quam experimentis. Etenim experimentorum longe major est subtilitas quam
sensus ipsius, licet instrumentis exquisitis adjuti; (de iis loquimur
experimentis, quae ad intentionem ejus quod quaeritur perite et secundum
artem excogitata et apposita sunt). Itaque perceptioni sensus immediatae
ac propriae non multum tribuimus: sed eo rem deducimus, ut sensus tantum
de experimento, experimentum de re judicet. Quare existimamus nos sensus
(a quo omnia in naturalibus petenda sunt, nisi forte libeat insanire) antistites
religiosos, et oraculorum ejus non imperitos interpretes, nos praestitisse: ut alii professione quadam, nos re ipsa, sensum tueri ac colere videamus.
Atque hujusmodi sunt ea quae ad lumen ipsum naturae ejusque accensionem
et immissionem paramus: quae per se sufficere possent, si intellectus
humanus aequus et instar tabulae abrasae esset. Sed cum mentes hominum
miris modis adeo obsessae sint ut ad veros rerum radios excipiendos sincera
et polita area prorsus desit, necessitas quaedam incumbit ut etiam huic
rei remedium quaerendum esse putemus.

Idola autem a quibus occupatur mens, vel Adscititia sunt vel Innata.
Adscititia vero immigrarunt in mentes hominum, vel ex philosophorum placitis
et sectis vel ex perversis legibus demonstrationum. At Innata inhaerent
naturae ipsius intellectus, qui ad errorem longe proclivior esse deprehenditur
quam sensus. Utcunque enim homines sibi placeant et in admirationem mentis
humanae ac fere adorationem ruant, illud certissimum est: sicut speculum
inaequale rerum radios ex figura et sectione propria immutat, ita et mentem,
cum a rebus per sensum patitur, in notionibus suis expediendis et comminiscendis
haud optima fide rerum naturae suam naturam inserere et immiscere.

Atque priora illa duo Idolorum genera aegre, postrema vero haec nullo
modo, evelli possunt. Id tantum relinquitur, ut indicentur, atque ut vis
ista mentis insidiatrix notetur et convincatur; ne forte a destructione
veterum novi subinde errorum surculi ex ipsa mala complexione mentis pullulent,
eoque res recidat, ut errores non extinguantur se permutentur; verum e
contra ut illud tandem in aeternum ratum et fixum sit, intellectum nisi
per inductionem ejusque formam legitimam judicare non posse. Itaque doctrina
ista de expurgatione intellectus ut ipse ad veritatem habilis sit, tribus
redargutionibus absolvitur: redargutione philosophiarum, redargutione
demonstrationum, et redargutione rationis humanae nativae. His vero explicatis,
ac postquam demum patuerit quid rerum natura, quid mentis natura ferat,
existimamus nos thalamum Mentis et Universi, pronuba divina bonitate, stravisse
et ornasse. Epithalamii autem votum sit, ut ex eo connubio auxilia humana
et stirps inventorum quae necessitates ac miserias hominum aliqua ex parte
doment et subigant, suscipiatur. Haec vero est operis pars secunda.

At vias non solum monstrare et munire, sed inire quoque consilium est.
Itaque tertia pars operis complectitur Phaenomena Universi; hoc est, omnigenam
experientiam, atque historiam naturalem ejus generis quae possit esse ad
condendam philosophiam fundamentalis. Neque enim excellens aliqua demonstrandi
via sive naturam interpretandi forma, ut mentem ab errore et lapsu defendere
ac sustinere, ita ei materiam ad sciendum praebere et subministrare possit.
Verum iis quibus non conjicere et hariolari, sed invenire et scire propositum
est, quique non simiolas et fabulas mundorum comminisci, sed hujus ipsius
veri mundi naturam introspicere et velut dissecare in animo habent, omnia
a rebus ipsis petenda sunt. Neque huic labori et inquisitioni ac mundanae
perambulationi, ulla ingenii aut meditationis aut argumentationis substitutio
aut compensatio sufficere potest; non si omnia omnium ingenia coierint.
Itaque aut hoc prorsus habendum, aut negotium in perpetuum deserendum.
Ad hunc vero usque diem ita cum hominibus actum est, ut minime mirum sit
si natura sui copiam non faciat.

Nam primo, sensus ipsius informatio, et deserens et fallens: observatio,
indiligens et inaequalis et tanquam fortuita; traditio, vana et ex rumore; practica, operi intenta et servilis; vis experimentalis, caeca, stupida,
vaga, et praerupta; denique historia naturalis, levis et inops, vitiosissimam
materiam intellectui ad philosophiam et scientias congesserunt.

Deinde, praepostera argumentandi subtilitas et ventilatio serum rebus
plane desperatis tentatur remedium, nec negotium ullo modo restituit aut
errores separat. Itaque nulla spes majoris augmenti ac progressus sita
est, nisi in restauratione quadam scientiarum.

Hujus autem exordia omnino a naturali historia sumenda sunt, eaque ipsa
novi cujusdam generis et apparatus. Frustra enim fuerit speculum expolire,
si desint imagines; et plane materia idonea praeparanda est intellectui,
non solum praesidia fida comparanda. Differt vero rursus historia nostra
(quemadmodum logica nostra) ab ea quae habetur, multis rebus: fine sive
officio, ipsa mole et congerie, dein subtilitate, etiam delectu et constitutione
in ordine ad ea quae sequuntur.

Primo enim eam proponimus historiam naturalem, quae non tam aut rerum
varietate delectet aut praesenti experimentorum fructu juvet, quam lucem
inventioni causarum affundat, et philosophiae enutricandae primam mammam
praebeat. Licet enim opera atque activam scientiarum partem praecipue sequamur,
tamen messis tempus expectamus, nec muscum et segetem herbidam demetere
conamur. Satis enim scimus, axiomata recte inventa tota agmina operum secum
trahere, atque opera non sparsim sed confertim exhibere. Intempestivum
autem illum et puerilem affectum, ut pignora aliqua novorum operum propere
captentur, prorsus damnamus et amovemus, ceu pomum Atalantae quod cursum
retardat. Atque Historiae nostrae Naturalis officium tale est.

Quoad congeriem vero, conficimus historiam non solum naturae liberae
ac solutae (cum scilicet illa sponte fluit et opus suum peragit), qualis
est historia coelestium, meteororum, terrae et maris, mineralium, plantarum,
animalium; sed multo magnis naturae constrictae et vexatae; nempe, cum
per artem et ministerium humanum de statu suo detruditur, atque premitur
et fingitur. Itaque omnia artium mechanicarum, omnia operativae partis
liberalium, omnia practicarum complurium quae in artem propriam non coaluerunt,
experimenta (quantum inquirere licuit et quantum ad finem nostrum faciunt)
perscribimus. Quin etiam (ut quod res est eloquamur) fastum hominum et
speciosa nil morati, multo plus et operae et praesidii in hac parte quam
in illa altera ponimus; quandoquidem natura rerum magis se prodit per
vexationes artis quam in libertate propria.

Neque Corporum tantum historiam exhibemus; sed diligentiae insuper
nostrae esse putavimus, etiam Virtutum ipsarum (illarum dicimus quae tanquam
cardinales in natura censeri possint, et in quibus naturae primordia plane
constituuntur, utpote materiae primis passionibus ac desideriis, viz. Denso,
Raro, Calido, Frigido, Consistenti, Fluido, Gravi, Levi, aliisque haud
paucis) historiam seorsum comparare.

Enimvero ut de subtilitate dicamus, plane conquirimus genus experimentorum
longe subtilius et simplicius quam sunt ea quae occurrunt. Complura enim
a tenebris educimus et eruimus, quae nulli in mentem venisset investigare,
nisi qui certo et constanti tramite ad inventionem causarum pergeret;
cum in se nullius magnopere sint usus; ut liquido appareat, ea non propter
se quaesita esse; sed ita prorsus se habeant illa ad res et opera quemadmodum
literae alphabeti se habeant ad orationem et verba; quae licet per se
inutiles eaedem tamen omnis sermonis elementa sunt.

In delectu autem narrationum et experimentorum melius hominibus cavisse
nos arbitramur, quam qui adhuc in historia naturali versati sunt. Nam omnia
fide oculata aut saltem perspecta, et summa quadam cum severitate, recipimus; ita ut nil referatur auctum miraculi causa, sed quae narramus a fabulis
et vanitate casta et intemerata sint. Quinetiam et recepta quaeque ac jactata
mendacia (quae mirabili quodam neglectu per saecula multa obtinuerunt et
inveterata sunt) nominatim proscribimus et notamus; ne scientiis amplius
molesta sint. Quod enim prudenter animadvertit quidam, fabulas et superstitiones
et nugas quas nutriculae pueris instillant, mentes eorum etiam serio depravare: ita eadem nos movit ratio ut solliciti atque etiam anxii simus ne ab
initio, cum veluti infantiam philosophiae sub historia naturali tractemus
et curemus, illa alicui vanitati assuescat. At in omni experimento novo
et paulo subtiliore, licet (ut nobis videtur) certo ac probato, modum tamen
experimenti quo usi sumus aperte subjungimus; ut, postquam patefactum
sit quomodo singula nobis constiterint, videant homines quid erroris subesse
et adhaerere possit, atque ad probationes magis fidas et magis exquistas
(si quae sint) expergiscantur: denique ubique monita et scrupulos et cautiones
aspergimus, religione quadam et tanquam exorcismo omnia phantasmata ejicientes
ac cohibentes.

Postremo, cum nobis exploratum sit quantopere experientia et historia
aciem mentis humanae disgreget, et quam difficile sit (praesertim animis
vel teneris vel praeoccupatis) a principio cum natura consuescere, adjungimus
saepius observationes nostras, tanquam primas quasdam conversiones et inclinationes
ac veluti aspectus historiae ad philosophiam; ut et pignoris loco hominibus
sint eos in historiae fluctibus perpetuo non detentos iri, utque cum ad
opus intellectus deveniatur omnia sint magis in procinctu. Atque per hujusmodi
(qualem describimus) Historiam Naturalem, aditum quendam fieri posse ad
naturam tutum et commodum, atque materiam intellectui praeberi probam et
praeparatam, censemus.

Postquam vero et intellectum fidissimis auxiliis se praesidiis stipavimus,
et justum divinorum operum exercitum severissimo delectu comparavimus;
nil amplius superesse videtur, nisi ut philosophiam ipsam aggrediamur.
Attamen in re tam ardua et suspensa, sunt quaedam quae necessario videntur
interponenda; partim docendi gratia, partim in usum praesentem.

Horum primum est, ut exempla proponantur inquirendi et inveniendi secundum
nostram rationem ac viam, in aliquibus subjectis repraesentata: sumendo
ea potissimum subjecta quae et inter ea quae quaeruntur sunt nobilissima
et inter se maxime diversa; ut in unoquoque genere exemplum non desit.
Neque de iis exemplis loquimur quae singulis praeceptis ac regulis illustrandi
gratia adjiciuntur (hoc enim in secunda parte operis abunde praestitimus); sed plane typos intelligimus et plasmata, quae universum mentis processum
atque inveniendi continuatam fabricam et ordinem, in certis subjectis,
iisque variis et insignibus, tanquam sub oculos ponant. Etenim nobis in
mentem venit, in mathematicis, astante machina, sequi demonstrationem facilem
et perspicuam; contra absque hac commoditate, omnia videri involuta et,
quam revera sunt, subtiliora. Itaque hujusmodi exemplis quartam partem
nostri operis attribuimus: quae revera nil aliud est, quam secundae partis
applicatio particularis et explicata.

At quinta pars ad tempus tantum, donec reliqua perficiantur, adhibetur; et tanquam foenus redditur, usque dum sors haberi possit. Neque enim
finem nostrum ita petimus occaecati, ut quae occurrunt in via utilia negligamus.
Quamobrem quintam partem operis ex iis conficimus quae a nobis aut inventa
aut probata aut addita sunt; neque id tamen ex rationibus atque praescriptis
interpretandi, sed ex eodem intellectus usu quem alii in inquirendo et
inveniendo adhibere consueverunt. Etenim cum, ex perpetua nostra cum natura
consuetudine, majora de meditationibus nostris quam pro ingenii viribus
speramus; tum poterunt ista veluti tabernaculorum in via positorum vice
fungi, ut mens ad certiora contendens in iis paulisper acquiescat. Attamen
testamur interim, nos illis ipsis, quod ex vera interpretandi forma non
sint inventa aut probata, teneri minime velle. Istam vero judicii suspensionem
non est quod exhorreat quispiam, in doctrina quae non simpliciter nil sciri
posse, sed nil nisi certo ordine et certa via sciri posse, asserit; atque
interea tamen certos certitudinis gradus ad usum et levamen constituit,
donec mens in causarum explicatione consistat. Neque enim illae ipsae scholae
philosophorum qui Acatalepsiam simpliciter tenuerunt inferiores fuere istis
quae pronuntiandi licentiam usurparunt. Illae tamen sensui et intellectui
auxilia non paraverunt, quod nos fecimus, sed fidem et authoritatem plane
sustulerunt; quod longe alia res est, et fere opposita.

Sexta tandem pars operis nostri (cui reliquae inserviunt ac ministrant)
eam demum recludit et proponit philosophiam, quae ex hujusmodi (qualem
ante docuimus et paravimus) inquisitione legitima et casta et severa educitur
et constituitur. Hanc vero postremam partem perficere et ad exitum perducere,
res est et supra vires et ultra spes nostras collocata. Nos ei initia (ut
speramus) non contemnenda, exitum generis humani fortuna dabit, qualem
forte homines in hoc rerum et animorum statu haud facile animo capere aut
metiri queant. Neque enim agitur solum foelicitas contemplativa, sed vere
res humanae et fortunae, atque omnis operum potentia. Homo enim naturae
minister et interpres tantum facit et intelligit, quantum de naturae ordine,
opere vel mente, observaverit: nec amplius scit, aut potest. Neque enim
ullae vires causarum catenam solvere aut perfringere possint; neque natura
aliter quam parendo vincitur. Itaque intentiones geminae illae, humanae
scilicet Scientiae et Potentiae, vere in idem coincidunt; et frustratio
operum maxime fit ex ignoratione causarum.

Atque in eo sunt omnia, siquis oculos mentis a rebus ipsis nunquam dejiciens,
earum imagines plane ut sunt excipiat. Neque enim hoc siverit Deus, ut
phantasiae nostrae somnium pro exemplari mundi edamus: sed potius benigne
faveat, ut apocalypsim ac veram visionem vestigiorum et sigillorum creatoris
super creaturas scribamus.

Itaque Tu Pater, qui lucem visibilem primitias creaturae dedisti, et
lucem intellectualem ad fastigium operum tuorum in faciem hominis inspirasti; opus hoc, quod a tua bonitate profectum tuam gloriam repetit, tuere et
rege. Tu postquam conversus es ad spectandum opera quae fecerunt manus
tuae, vidisti quod omnia essent bona valde; et requievisti. At homo conversus
ad opera quae fecerunt manus suae, vidit quod omnia essent vanitas et vexatio
spiritus; nec ullo modo requievit. Quare si in operibus tuis sudabimus,
facies nos visionis tuae et sabbati tui participes. Supplices petimus,
ut haec mens nobis constet; utque novis eleemosynis, per manus nostras
et aliorum quibus eandem mentem largieris, familiam humanam dotatam velis.

PARS SECUNDA OPERIS,
QUAE DICITUR
NOVUM ORGANUM,
SIVE
INDICIA VERA
DE INTERPRETATIONE
NATURAE.

_________________________________

PRAEFATIO.

Qui de natura, tanquam de re explorata, pronuntiare ausi sunt, sive
hoc ex animi fiducia fecerint sive ambitiose et more professorio, maximis
illi philosophiam et scientias detrimentis affecere. Ut enim ad fidem faciendam
validi, ita etiam ad inquisitionem extinguendam et abrumpendam efficaces
fuerunt. Neque virtute propria tantum profuerunt, quantum in hoc nocuerunt,
quod aliorum virtutem corruperint et perdiderint. Qui autem contrariam
huic viam ingressi sunt atque nihil prorsus sciri posse asseruerunt, sive
ex sophistarum veterum odio sive ex animi fluctuatione aut etiam ex quadam
doctrinae copia in hanc opinionem delapsi sint, certe non contemnendas
ejus rationes adduxerunt; veruntamen nec a veris initiis sententiam suam
derivarunt, et, studio quodam atque affectatione provecti, prorsus modum
excesserunt. At antiquiores ex Graecis (quorum scripta perierunt) inter
pronuntiandi jactantiam et Acatalepsiae desperationem prudentius se sustinuerunt: atque de inquisitionis difficultate et rerum obscuritate saepius querimonias
et indignationes miscentes, et veluti fraenum mordentes, tamen propositum
urgere atque naturae se immiscere non destiterunt; consentaneum (ut videtur)
existimantes, hoc ipsum (videlicet utrum aliquid sciri possit) non disputare,
sed experiri. Et tamen illi ipsi, impetu tantum intellectus usi, regulam
non adhibuerunt, sed omnia in acri meditatione et mentis volutatione et
agitatione perpetua posuerunt.

Nostra autem ratio, ut opere ardua, ita dictu facilis est. Ea enim est,
ut certitudinis gradus constituamus, sensum per reductionem quandam tueamur,
sed mentis opus quod sensum subsequitur plerunque rejiciamus; novam autem
et certam viam, ab ipsis sensuum perceptionibus, menti aperiamus et muniamus.
Atque hoc proculdubio viderunt et illi qui tantas dialecticae partes tribuerunt.
Ex quo liquet, illos intellectui adminicula quaesivisse, mentis autem processum
nativum et sponte moventem, suspectum habuisse. Sed serum plane rebus perditis
hoc adhibetur remedium; postquam mens ex quotidiana vitae consuetudine,
et auditionibus et doctrinis inquinatis occupata, et vanissimis idolis
obsessa fuerit. Itaque ars illa dialecticae, sero (ut diximus) cavens,
neque rem ullo modo restituens, ad errores potius figendos quam ad veritatem
aperiendam valuit. Restat unica salus ac sanitas, ut opus mentis universum
de integro resumatur; ac mens, jam ab ipso principio, nullo modo sibi
permittatur, sed perpetuo regatur; ac res veluti per machinas conficiatur.
Sane si homines opera mechanica nudis manibus, absque instrumentorum vi
et ope, aggressi essent, quemadmodum opera intellectualia nudis fere mentis
viribus tractare non dubitarunt, parvae admodum fuissent res quas movere
et vincere potuissent, licet operas enixas atque etiam conjunctas praestitissent.
Atque si paulisper morari, atque in hoc ipsum exemplum, veluti in speculum,
intueri velimus; exquiramus (si placet) si forte obeliscus aliquis magnitudine
insignis ad triumphi vel hujusmodi magnificentiae decus transferendus esset,
atque id homines nudis manibus aggrederentur, annon hoc magnae cujusdam
esse dementiae spectator quispiam rei sobrius fateretur? Quod si numerum
augerent operariorum, atque hoc modo se valere posse confiderent, annon
tanto magis? Sin autem delectum quendam adhibere vellent, atque imbecilliores
separare, et robustis tantum et vigentibus uti, atque hinc saltem se voti
compotes fore sperarent, annon adhuc eos impensius delirare diceret? Quin
etiam si hoc ipso non contenti, artem tandem athleticam consulere statuerent,
ac omnes deinceps manibus et lacertis et nervis ex arte bene unctis et
medicatis adesse juberent, annon prorsus eos dare operam ut cum ratione
quadam et prudentia insanirent, clamaret? Atque homines tamen simili malesano
impetu et conspiratione inutili feruntur in intellectualibus; dum ab ingeniorum
vel multitudine et consensu vel excellentia et acumine magna sperant, aut
etiam dialectica (quae quaedam athletica censeri possit) mentis nervos
roborant; sed interim, licet tanto studio et conatu, (si quis vere judicaverit)
intellectum nudum applicare non desinunt. Manifestissimum autem est, in
omni opere magno, quod manus hominis praestat, sine instrumentis et machinis,
vires nec singulorum intendi nec omnium coire posse.

Itaque ex his quae diximus praemissis, statuimus duas esse res de quibus
homines plane monitos volumus, ne forte illae eos fugiant aut praetereant.
Quarum prima hujusmodi est; fieri fato quodam (ut existimamus) bono, ad
extinguendas et depellendas contradictiones et tumores animorum, ut et
veteribus honor et reverentia intacta et imminuta maneant, et nos destinata
perficere et tamen modestiae nostrae fructum percipere possimus. Nam nos,
si profiteamur nos meliora afferre quam antiqui, eandem quam illi viam
ingressi, nulla verborum arte efficere possimus, quin inducatur quaedam
ingenii vel excellentiae vel facultatis comparatio sive contentio; non
ea quidem illicita aut nova; — quidni enim possimus pro jure nostro (neque
eo ipso alio, quam omnium) si quid apud eos non recte inventum aut positum
sit, reprehendere aut notare? — sed tamen utcunque justa aut permissa,
nihilominus impar fortasse fuisset ea ipsa contentio, ob virium nostrarum
modum. Verum quum per nos illud agatur, ut alia omnino via intellectui
aperiatur illis intentata et incognita, commutata jam ratio est; cessant
studium et partes; nosque indicis tantummodo personam sustinemus, quod
mediocris certe est authoritatis, et fortunae cujusdam potius quam facultatis
et excellentiae. Atque haec moniti species ad personas pertinet; altera
ad res ipsas.

Nos siquidem de deturbanda ea quae nunc floret philosophia, aut si quae
alia sit aut erit hac emendatior aut auctior, minime laboramus. Neque enim
officimus, quin philosophia ista recepta, et aliae id genus, disputationes
alant, sermones ornent, ad professoria munera et vitae civilis compendia
adhibeantur et valeant. Quin etiam aperte significamus et declaramus, eam
quam nos adducimus philosophiam ad istas res admodum utilem non futuram.
Non praesto est, neque in transitu capitur, neque ex praenotionibus intellectui
blanditur, neque ad vulgi captum nisi per utilitatem et effecta descendet.

Sint itaque (quod foelix faustumque sit utrique parti) duae doctrinarum
emanationes, ac duae dispensationes; duae similiter contemplantium sive
philosophantium tribus ac veluti cognationes; atque illae neutiquam inter
se inimicae aut alienae, sed foederatae et mutuis auxiliis devinctae:
sit denique alia scientias colendi, alia inveniendi ratio. Atque quibus
prima potior et acceptior est, ob festinationem, vel vitae civilis rationes,
vel quod illam alteram ob mentis infirmitatem capere et complecti non possint
(id quod longe plurimis accidere necesse est), optamus ut iis foeliciter
et ex voto succedat quod agunt, atque ut quod sequuntur teneant. Quod si
cui mortalium cordi et curae sit, non tantum inventis haerere atque iis
uti, sed ad ulteriora penetrate; atque non disputando adversarium, sed
opere naturam vincere; denique, non belle et probabiliter opinari, sed
certo et ostensive scire; tales, tanquam veri scientiarum filii, nobis
(si videbitur) se adjungant; ut omissis naturae atriis, quae infiniti
contriverunt, aditus aliquando ad interiora patefiat. Atque ut melius intelligamur,
utque illud ipsum quod volumus ex nominibus impositis magis familiariter
occurrat, altera ratio sive via Anticipatio Mentis, altera Interpretatio
Naturae, a nobis appellari consuevit.

Est etiam quod petendum videtur. Nos certe cogitationem suscepimus et
curam adhibuimus, ut quae a nobis proponentur non tantum vera essent, sed
etiam ad animos hominum (licet miris modis occupatos et interclusos) non
incommode aut aspere accederent. Veruntamen aequum est, ut ab hominibus
impetremus (in tanta praesertim doctrinarum et scientiarum restauratione)
ut qui de hisce nostris aliquid, sive ex sensu proprio, sive ex authoritatum
turba, sive ex demonstrationum formis (quae nunc tanquam leges quaedam
judicialis invaluerunt), statuere aut existimare velit, ne id in transitu
et velut aliud agendo facere se posse speret; sed ut rem pernoscat; nostram,
quam describimus et munimus, viam ipse paullatim tentet; subtilitati rerum
quae in experientia signata est assuescat; pravos denique atque alte haerentes
mentis habitus tempestiva et quasi legitima mora corrigat; atque tum demum
(si placuerit) postquam in potestate sua esse coeperit, judicio suo utatur.

_________________________

SEQUITUR

PARTIS SECUNDAE SUMMA,

DIGESTA

IN APHORISMOS.

_________________________

PARTIS SECUNDAE
SUMMA,
DIGESTA
IN
APHORISMOS.

_________________________

APHORISMI
DE INTERPRETATIONE
NATURAE
ET REGNO HOMINIS.

_________________________

APHORISMUS.

I.

HOMO, naturae minister et interpres, tantum facit et intelligit quantum
de naturae ordine re vel mente observaverit: nec amplius scit, aut potest.

II.

Nec manus nuda, nec intellectus sibi permissus, multum valet; instrumentis
et auxiliis res perficitur; quibus opus est, non minus ad intellectum,
quam ad manum. Atque ut instrumenta manus motum aut cient aut regunt;
ita et instrumenta mentis intellectui aut suggerunt aut cavent.

III.

Scientia et potentia humana in idem coincidunt, quia ignoratio causae
destituit effectum. Natura enim non nisi parendo vincitur: et quod in
contemplatione instar causae est, id in operatione instar regulae est.

IV.

Ad opera nil aliud potest homo, quam ut corpora naturalia admoveat et
amoveat: reliqua natura intus transigit.

V.

Solent se immiscere naturae (quoad opera) mechanicus, mathematicus,
medicus, alchemista, et magus; sed omnes (ut nunc sunt res) conatu levi,
successu tenui.

VI.

Insanum quiddam esset, et in se contrarium, existimare ea, quae adhuc
nunquam facta sunt, fieri posse, nisi per modos adhuc nunquam tentatos.

VII.

Generationes mentis et manus numerosae admodum videntur in libris et
opificiis. Sed omnis ista varietas sita est in subtilitate eximia, et derivationibus
paucarum rerum, quae innotuerunt; non in numero axiomatum.

VIII.

Etiam opera, quae jam inventa sunt, casui debentur et experientiae,
magis quam scientiis: scientiae enim, quas nunc habemus, nihil aliud sunt
quam quaedam concinnationes rerum antea inventarum; non modi inveniendi,
aut designationes novorum operum.

IX.

Causa vero et radix fere omnium malorum in scientiis ea una est; quod
dum mentis humanae vires falso miramur et extollimus, vera ejus auxilia
non quaeramus.

X.

Subtilitas naturae subtilitatem sensus et intellectus multis partibus
superat; ut pulchrae illae meditationes et speculationes humanae et causationes
res malesana sint, nisi quod non adsit qui advertat.

XI.

Sicut scientiae, quae nunc habentur, inutiles sunt ad inventionem operum; ita et logica, quae nunc habetur, inutilis est ad inventionem scientiarum.

XII.

Logica, quae in usu est, ad errores (qui in notionibus vulgaribus fundantur)
stabiliendos et figendos valet, potius quam ad inquisitionem veritatis; ut magis damnosa sit, quam utilis.

XIII.

Syllogismus ad principia scientiarum non adhibetur, ad media axiomata
frustra adhibetur, cum sit subtilitati naturae longe impar. Assensum itaque
constringit, non res.

XIV.

Syllogismus ex propositionibus constat, propositiones ex verbis, verba
notionum tesserae sunt. Itaque si notiones ipsae (id quod basis rei est)
confusae sint, et temere a rebus abstractae; nihil in iis, quae superstruuntur,
est firmitudinis. Itaque spes est una in inductione vera.

XV.

In notionibus nil sani est, nec in logicis, nec in physicis: non substantia,
non qualitas, agere, pati, ipsum esse, bonae notiones sunt; multo minus
grave, leve, densum, tenue, humidum, siccum , generatio, corruptio, attrahere,
fugare, elementum, materia, forma, et id genus; sed omnes phantasticae
et male terminatae.

XVI.

Notiones infimarum specierum, hominis, canis, columbae, et prehensionum
immediatarum sensus, calidi, frigidi, albi, nigri, non fallunt magnopere; quae tamen ipsae a fluxu materiae et commissione rerum quandoque confunduntur; reliquae omnes (quibus homines hactenus usi sunt) aberrationes sunt,
nec debitis modis a rebus abstractae et excitatae.

XVII.

Nec minor est libido et aberratio in constituendis axiomatibus, quam
in notionibus abstrahendis; idque in ipsis principiis, quae ab inductione
vulgari pendent. At multo major est in axiomatibus, et propositionibus
inferioribus, quae educit syllogismus.

XVIII.

Quae adhuc inventa sunt in scientiis, ea hujusmodi sunt, ut notionibus
vulgaribus fere subjaceant: ut vero ad interiora et remotiora naturae
penetretur, necesse est ut tam notiones quam axiomata magis certa et munita
via a rebus abstrahantur, atque omnino melior et certior intellectus adoperatio
in usum veniat.

XIX.

Duae viae sunt, atque esse possunt, ad inquirendam et inveniendam veritatem.
Altera a sensu et particularibus advolat ad axiomata maxime generalia,
atque ex iis principiis eorumque immota veritate judicat et invenit axiomata
media; atque haec via in usu est. Altera a sensu et particularibus excitat
axiomata, ascendendo continenter et gradatim, ut ultimo loco perveniatur
ad maxime generalia; quae via vera est, sed intentata.

XX.

Eandem ingreditur viam (priorem scilicet) intellectus sibi permissus,
quam facit ex ordine dialecticae. Gestit enim mens exsilire ad magis generalia,
ut acquiescat; et post parvam moram fastidit experientiam: sed haec mala
demum aucta sunt a dialectica ob pompas disputationum.

XXI.

Intellectus sibi permissus, in ingenio sobrio et patiente et gravi (praesertim
si a doctrinis receptis non impediatur), tentat nonnihil illam alteram
viam, quae recta est, send exiguo profectu; cum intellectus, nisi regatur
et juvetur, res inaequalis sit, et omnino inhabilis ad superandam rerum
obscuritatem.

XXII.

Utraque via orditur a sensu et particularibus, et acquiescit in maxime
generalibus: sed immensum quiddam discrepant; cum altera perstringat
tantum experientiam et particularia cursim; altera in iis rite et ordine
versetur; altera rursus jam a principio constituat generalia quaedam abstracta
et inutilia; altera gradatim exsurgat ad ea quae revera naturae sunt notiora.

XXIII.

Non leve quiddam interest inter humanae mentis idola, et divinae mentis
ideas; hoc est, inter placita quaedam inania, et veras signaturas atque
impressiones factas in creaturis, prout inveniuntur.

XXIV.

Nullo modo fieri potest, ut axiomata per argumentationem constituta
ad inventionem novorum operum valeant; quia subtilitas naturae subtilitatem
argumentandi multis partibus superat. Sed axiomata, a particularibus rite
et ordine abstrata, nova particularia rursus facile indicant et designant; itaque scientias reddunt activas.

XXV.

Axiomata, quae in usu sunt, ex tenui et manipulari experientia, et paucis
particularibus, quae ut plurimum occurrunt, fluxere; et sunt fere ad mensuram
eorum facta et extensa: ut nil mirum sit, si ad nova particularia non
ducant. Quod si forte instantia aliqua, non prius animadversa aut cognita,
se offerat, axioma distinctione aliqua frivola salvatur, ubi emendari ipsum
verius foret.

XXVI.

Rationem humanam, qua utimur ad naturam, anticipationes naturae (quia
res temeraria est et praematura), at illam rationem quae debitis modis
elicitur a rebus, interpretationem naturae, docendi gratia, vocare consuevimus.

XXVII.

Anticipationes satis firmae sunt ad consensum; quandoquidem, si homines
etiam insanirent ad unum modum et conformiter, illi satis bene inter se
congruere possent.

XXVIII.

Quin longe validiores sunt ad subeundum assensum anticipationes, quam
interpretationes; quia ex paucis collectae, iisque maxime quae familiariter
occurrunt, intellectum statim perstringunt, et phantasiam implent; ubi
contra, interpretationes, ex rebus admodum variis et multum distantibus
sparsim collectae, intellectum subito percutere non possunt; ut necesse
sit eas, quoad opiniones, duras et absonas, fere instar mysteriorum fidei
videri.

XXIX.

In scientiis, quae in opinionibus et placitis fundatae sunt, bonus est
usus anticipationum et dialecticae; quando opus est assensum subjugare,
non res.

XXX.

Non, si omnia omnium aetatum ingenia coierint, et labores contulerint
et transmiserint, progressus magnus fieri poterit in scientiis per anticipationes: quia errores radicales, et in prima digestione mentis, ab excellentia
functionum et remediorum sequentium non curantur.

XXXI.

Frustra magnum expectatur augmentum in scientiis ex superinductione
et insitione novorum super vetera; sed instauratio facienda est ab imis
fundamentis, nisi libeat perpetuo circumvolvi in orbem, cum exili et quasi
contemnendo progressu.

XXXII.

Antiquis auctoribus suus constat honos, atque adeo omnibus; quia non
ingeniorum aut facultatum inducitur comparatio, sed viae; nosque non judicis,
sed indicis personam sustinemus.

XXXIII.

Nullum (dicendum enim est aperte) recte fieri potest judicium nec de
via nostra, nec de iis quae secundum eam inventa sunt, per anticipationes
(rationem scilicet quae in usu est), quia non postulandum est ut ejus rei
judicio stetur, quae ipsa in judicium vocatur.

XXXIV.

Neque etiam tradendi aut explicandi ea, quae adducimus, facilis est
ratio; quia, quae in se nova sunt, intelligentur tamen ex analogia veterum.

XXXV.

Dixit Borgia de expeditione Gallorum in Italiam, eos venisse cum creta
in manibus, ut diversoria notarent, non cum armis, ut perrumperent. Itidem
et nostra ratio est, ut doctrina nostra animos idoneos et capaces subintret; confutationum enim nullus est usus, ubi de principiis et ipsis notionibus,
atque etiam de formis demonstrationum dissentimus.

XXXVI.

Restat vero nobis modus tradendi unus et simplex, ut homines ad ipsa
particularia et eorum series et ordines adducamus; et ut illi rursus imperent
sibi ad tempus abnegationem notionum, et cum rebus ipsis consuescere incipiant.

XXXVII.

Ratio eorum, qui acatalepsiam tenuerunt, et via nostra initiis suis
quodammodo consentiunt; exitu immensum disjunguntur et opponuntur. Illi
enim nihil sciri posse simpliciter asserunt; nos, non multum sciri posse
in natura, ea, quae nunc in usu est, via: verum illi exinde authoritatem
sensus et intellectus destruunt; nos auxilia iisdem excogitamus et subministramus.

XXXVIII.

Idola et notiones falsae, quae intellectum humanum jam occuparunt atque
in eo alte haerent, non solum mentes hominum ita obsident, ut veritati
aditus difficilis pateat; sed etiam dato et concesso aditu, illa rursus
in ipsa instauratione scientiarum occurrent et molesta erunt; nisi homines
praemoniti adversus ea se, quantum fieri potest, muniant.

XXXIX.

Quatuor sunt genera idolorum, quae mentes humanas obsident. Iis (docendi
gratia) nomina imposuimus; ut primum genus, idola tribus; secundum, idola
specus; tertium, idola fori; quartum, idola theatri, vocentur.

XL.

Excitatio notionum et axiomatum per inductionem veram est certe proprium
remedium ad idola arcenda et summovenda; sed tamen indicatio idolorum
magni est usus. Doctrina enim de idolis similiter se habet ad interpretationem
naturae, sicut doctrina de sophisticis elenchis ad dialecticam vulgarem.

XLI.

Idola tribus sunt fundata in ipsa natura humana, atque in ipsa tribu
seu gente hominum. Falso enim asseritur, sensum humanum esse mensuram rerum; quin contra, omnes perceptiones, tam sensus quam mentis, sunt ex analogia
hominis, non ex analogia universi. Estque intellectus humanus instar speculi
inaequalis ad radios rerum, qui suam naturam naturae rerum immiscet, eamque
distorquet et inficit.

XLII.

Idola specus sunt idola hominis individui. Habet enim unusquisque (praeter
aberrationes naturae humanae in genere) specum sive cavernam quandam individuam,
quae lumen naturae frangit et corrumpit: vel propter naturam cujusque
propriam et singularem; vel propter educationem et conversationem cum
aliis; vel propter lectionem librorum, et authoritates eorum quos quisque
colit et miratur; vel propter differentias impressionum, prout occurrunt
in animo praeoccupato et praedisposito, aut in animo aequo et sedato, vel
ejusmodi: ut plane spiritus humanus (prout disponitur in hominibus singulis)
sit res varia, et omnino perturbata, et quasi fortuita. Unde bene Heraclitus,
homines scientias quaerere in minoribus mundis, et non in majore sive communi.

XLIII.

Sunt etiam idola tanquam ex contractu et societate humani generis ad
invicem, quae idola fori, propter hominum commercium et consortium, appellamus.
Homines enim per sermones sociantur; at verba ex captu vulgi imponuntur.
Itaque mala et inepta verborum impositio miris modis intellectum obsidet.
Neque definitiones aut explicationes, quibus homines docti se munire et
vindicare in nonnullis consueverunt, rem ullo modo restituunt. Sed verba
plane vim faciunt intellectui, et omnia turbant; et homines ad inanes
et innumeras controversias et commenta deducunt.

XLIV.

Sunt denique idola, quae immigrarunt in animos hominum ex diversis dogmatibus
philosophiarum, ac etiam ex perversis legibus demonstrationum; quae idola
theatri nominamus; quia quot philosophiae receptae aut inventae sunt,
tot fabulas productas et actas censemus, quae mundos effecerunt fictitios
et scenicos. Neque de his quae jam habentur, aut etiam de veteribus philosophiis
et sectis tantum loquimur, cum complures aliae ejusmodi fabulae componi
et concinnari possint; quandoquidem errorum prorsus diversorum causae
sint nihilominus fere communes. Neque rursus de philosophiis universalibus
tantum hoc intelligimus, sed etiam de principiis et axiomatibus compluribus
scientiarum, quae ex traditione et fide et neglectu invaluerunt. Verum
de singulis istis generibus idolorum, fusius et distinctius dicendum est,
ut intellectui humano cautum sit.

XLV.

Intellectus humanus ex proprietate sua facile supponit majorem ordinem
et aequalitatem in rebus, quam invenit: et cum multa sint in natura monodica,
et plena imparitatis, tamen affingit parallela, et correspondentia, et
relativa, quae non sunt. Hinc commenta illa, in coelestibus omnia moveri
per circulos perfectos, lineis spiralibus et draconibus (nisi nomine tenus)
prorsus rejectis. Hinc elementum ignis cum orbe suo introductum est ad
constituendum quaternionem cum reliquis tribus, quae subjiciuntur sensui.
Etiam elementis (quae vocant) imponitur ad placitum decupla proportio excessus
in raritate ad invicem; et hujusmodi somnia. Neque vanitas ista tantum
valet in dogmatibus, verum etiam in notionibus simplicibus.

XLVI.

Intellectus humanus in iis quae semel placuerunt (aut quia recepta sunt
et credita, aut quia delectant), alia etiam omnia trahit ad suffragationem
et consensum cum illis: et licet major sit instantiarum vis et copia,
quae occurrunt in contrarium; tamen eas aut non observat, aut contemnit,
aut distinguendo summovet et rejicit, non sine magno et pernicioso praejudicio,
quo prioribus illis syllepsibus authoritas maneat inviolata. Itaque recte
respondit ille, qui, cum suspensa tabula in templo ei monstraretur eorum
qui vota solverant, quod naufragii periculo elapsi sint, atque interrogando
premeretur, anne tum quidem Deorum numen agnosceret, quaesivit denuo, At
ubi sunt illi depicti qui post vota nuncupata perierint? Eadem ratio est
fere omnis superstitionis, ut in astrologicis, in somniis, ominibus, nemesibus,
et hujusmodi; in quibus homines delectati hujusmodi vanitatibus advertunt
eventus, ubi emplentur; ast ubi fallunt, licet multo frequentius, tamen
negligunt et praetereunt. At longe subtilius serpit hoc malum in philosophiis
et scientiis; in quibus quod semel placuit, reliqua (licet multo firmiora
et potiora) inficit, et in ordinem redigit. Quinetiam licet abfuerit ea,
quam diximus, delectatio et vanitas, is tamen humano intellectui error
est proprius et perpetuus, ut magis moveatur et excitetur affirmativis,
quam negativis; cum rite et ordine aequum se utrique praebere debeat;
quin contra, in omni axiomate vero constituendo, major est vis instantiae
negativae.

XLVII.

Intellectus humanus illis, quae simul et subito mentem ferire et subire
possunt, maxime movetur; a quibus phantasia impleri et inflari consuevit: reliqua vero modo quodam, licet imperceptibili, ita se habere fingit
et supponit, quomodo se habent pauca illa quibus mens obsidetur; ad illum
vero transcursum ad instantias remotas et heterogeneas, per quas axiomata
tanquam igne probantur, tardus omnino intellectus est, et inhabilis, nisi
hoc illi per duras leges et violentum imperium imponatur.

XLVIII.

Gliscit intellectus humanus, neque consistere aut acquiescere potis
est, sed ulterius petit; at frustra. Itaque incogitabile est ut sit aliquid
extremum aut extimum mundi, sed semper quasi necessario occurrit ut sit
aliquid ulterius. Neque rursus cogitari potest quomodo aeternitas defluxerit
ad hunc diem; cum distinctio illa, quae recipi consuevit, quod sit infinitum
a parte ante, et a parte post, nullo modo constare possit; quia inde sequeretur,
quod sit unum infinitum alio infinito majus, atque ut consumatur infinitum,
et vergat ad finitum. Similis est subtilitas de lineis semper divisibilibus,
ex impotentia cogitationis. At majore cum pernicie intervenit haec impotentia
mentis in inventione causarum: nam cum maxime universalia in natura positiva
esse debeant, quemadmodum inveniuntur, neque sunt revera causabilia; tamen
intellectus humanus, nescius acquiescere, adhuc appetit notiora. Tum vero,
ad ulteriora tendens, ad proximiora recidit, videlicet ad causas finales,
quae sunt plane ex natura hominis, potius quam universi: atque ex hoc
fonte philosophiam miris modis corruperunt. Est autem aeque imperiti et
leviter philosophantis, in maxime universalibus causam requirere, ac in
subordinatis et subalternis causam non desiderare.

XLIX.

Intellectus humanus luminis sicci non est; sed recipit infusionem a
voluntate et affectibus, id quod generat ad quod vult scientias: quod
enim mavult homo verum esse, id potius credit. Rejicit itaque difficilia,
ob inquirendi impatientiam; sobria, quia coarctant spem; altiora naturae,
propter superstitionem; lumen experientiae, propter arrogantiam et fastum,
ne videatur mens versari in vilibus et fluxis; paradoxa, propter opinionem
vulgi; denique innumeris modis, iisque interdum imperceptibilibus, affectus
intellectum imbuit et inficit.

L.

At longe maximum impedimentum et aberratio intellectus humani provenit
a stupore et incompetentia et fallaciis sensuum; ut ea, quae sensum feriunt,
illis, quae sensum immediate non feriunt, licet potioribus, praeponderent.
Itaque contemplatio fere desinit cum aspectu; adeo ut rerum invisibilium
exigua aut nulla sit observatio. Itaque omnis operatio spirituum in corporibus
tangibilibus inclusorum latet, et homines fugit. Omnis etiam subtilior
meta schematismus in partibus rerum crassiorum (quem vulgo alterationem
vocant, cum sit revera latio per minima) latet similiter: et tamen nisi
duo ista, quae diximus, explorata fuerint et in lucem producta, nihil magni
fieri potest in natura quoad opera. Rursus ipsa natura aeris communis et
corporum omnium, quae aerem tenuitate superant (quae plurima sunt), fere
incognita est. Sensus enim per se res infirma est, et aberrans: neque
organa ad amplificandos sensus aut acuendos multum valent; sed omnis verior
interpretatio naturae conficitur per instantias, et experimenta idonea
et apposita; ubi sensus de experimento tantum, experimentum de natura
et re ipsa judicat.

LI.

Intellectus humanus fertur ad abstracta propter naturam propriam; atque
ea, quae fluxa sunt, fingit esse constantia. Melius autem est naturam secare,
quam abstrahere; id quod Democriti schola fecit, quae magis penetravit
in naturam, quam reliquae. Materia potius considerari debet, et ejus schematismi,
et meta-schematismi, atque actus purus, et lex actus sive motus; formae
enim commenta animi humani sunt, nisi libeat leges illas actus formas appellare.

LII.

Hujusmodi itaque sunt idola, quae vocamus idola tribus; quae ortum
habent aut ex aequalitate substantiae spiritus humani; aut ex praeoccupatione
ejus; aut ab angustiis ejus; aut ab inquieto motu ejus; aut ab infusione
affectuum; aut ab incompetentia sensuum; aut ab impressionis modo.

LIII.

Idola specus ortum habent ex propria cujusque natura et animi et corporis; atque etiam ex educatione, et consuetudine, et fortuitis. Quod genus,
licet sit varium et mulitplex, tamen ea proponemus, in quibus maxima cautio
est, quaeque plurimum valent ad polluendum intellectum, ne sit purus.

LIV.

Adamant homines scientias et contemplationes particulares; aut quia
authores et inventores se earum credunt; aut quia plurimum in illis operae
posuerunt, iisque maxime assueverunt. Hujusmodi vero homines, si ad philosophiam
et contemplationes universales se contulerint, illas ex prioribus phantasiis
detorquent, et corrumpunt; id quod maxime conspicuum cernitur in Aristotele,
qui naturalem suam philosophiam logicae suae prorsus mancipavit, ut eam
fere inutilem et contentiosam reddiderit. Chemicorum autem genus, ex paucis
experimentis fornacis, philosophiam constituerunt phantasticam, et ad pauca
spectantem: quinetiam Gilbertus, postquam in contemplationibus magnetis
se laboriosissime exercuisset, confinxit statim philosophiam consentaneam
rei apud ipsum praepollenti.

LV.

Maximum et velut radicale discrimen ingeniorum, quoad philosophiam et
scientias, illud est; quod alia ingenia sint fortiora et aptiora ad notandas
rerum differentias; alia, ad notandas rerum similitudines. Ingenia enim
constantia et acuta figere contemplationes, et morari, et haerere in omni
subtilitate differentiarum possunt: ingenia autem sublimia et discursiva
etiam tenuissimas et catholicas rerum similitudines et agnoscunt et componunt: utrumque autem ingenium facile labitur in excessum, prensando aut gradus
rerum, aut umbras.

LVI.

Reperiuntur ingenia alia in admirationem antiquitatis, alia in amorem
et amplexum novitatis effusa; pauca vero ejus temperamenti sunt, ut modum
tenere possint, quin aut quae recte posita sunt ab antiquis convellant,
aut ea contemnant quae recte afferuntur a novis. Hoc vero magno scientiarum
et philosophiae detrimento fit, quum studia potius sint antiquitatis et
novitatis, quam judicia: veritas autem non a felicitate temporis alicujus,
quae res varia est; sed a lumine naturae et experientiae, quod aeternum
est, petenda est. Itaque abneganda sunt ista studia; et videndum, ne intellectus
ab illis ad consensum abripiatur.

LVII.

Contemplationes naturae et corporum in simplicitate sua intellectum
frangunt et comminuunt; contemplationes vero naturae et corporum in compositione
et configuratione sua intellectum stupefaciunt et solvunt. Id optime cernitur
in schola Leucippi et Democriti, collata cum reliquis philosophiis. Illa
enim ita versatur in particulis rerum, ut fabricas fere negligat; reliquae
autem ita fabricas intuentur attonitae, ut ad simplicitatem naturae non
penetrent: itaque alternandae sunt contemplationes istae, et vicissim
sumendae; ut intellectus reddatur simul penetrans et capax; et evitentur
ea, quae diximus, incommoda, atque idola ex iis provenientia.

LVIII.

Talis itaque esto prudentia contemplativa in arcendis et summovendis
idolis specus; quae aut ex praedominantia, aut ex excessu compositionis
et divisionis, aut ex studiis erga tempora, aut ex objectis largis et minutis,
maxime ortum habent. Generaliter autem pro suspecto habendum unicuique
rerum naturam contemplanti quicquid intellectum suum potissimum capit et
detinet; tantoque major adhibenda in hujusmodi placitis est cautio, ut
intellectus servetur aequus et purus.

LIX.

At idola fori omnium molestissima sunt; quae ex foedere verborum et
nominum se insinuarunt in intellectum. Credunt enim homines, rationem suam
verbis imperare. Sed fit etiam ut verba vim suam super intellectum retorqueant
et reflectant; quod philosophiam et scientias reddidit sophisticas et
inactivas. Verba autem plerunque ex captu vulgi induntur, atque per lineas
vulgari intellectui maxime conspicuas res secant. Quum autem intellectus
acutior, aut observatio diligentior, eas lineas transferre velit, ut illae
sint magis secundum naturam; verba obstrepunt. Unde fit, ut magnae et
solennes disputationes hominum doctorum saepe in controversias circa verba
et nomina desinant; a quibus (ex more et prudentia mathematicorum) incipere
consultius foret, easque per definitiones in ordinem redigere. Quae tamen
definitiones, in naturalibus et materiatis, huic malo mederi non possunt; quoniam et ipsae definitiones ex verbis constant, et verba gignunt verba: adeo ut necesse sit ad instantias particulares, earumque series et ordines
recurrere; ut mox dicemus, quum ad modum et rationem constituendi notiones
et axiomata deventum fuerit.

LX.

Idola, quae per verba intellectui imponuntur, duorum generum sunt;
aut enim sunt rerum nomina, quae non sunt (quemadmodum enim sunt res, quae
nomine carent per inobservationem; ita sunt et nomina, quae carent rebus,
per suppositionem phantasticam), aut sunt nomina rerum, quae sunt, sed
confusa et male terminata, et temere et inaequaliter a rebus abstracta.
Prioris generis sunt, fortuna, primum mobile, planetarum orbes, elementum
ignis, et hujusmodi commenta, quae a vanis et falsis theoriis ortum habent.
Atque hoc genus idolorum facilius ejicitur, quia per constantem abnegationem
et antiquationem theoriarum exterminari possunt.

At alterum genus perplexum
est, et alte haerens; quod ex mala et imperita abstractione excitatur.
Exempli gratia, accipiatur aliquod verbum (humidum, si placet), et videamus
quomodo sibi constent quae per hoc verbum significantur: et invenietur
verbum istud, humidum, nihil aliud quam nota confusa diversarum actionum,
quae nullam constantiam aut reductionem patiuntur. Significat enim et quod
circa aliud corpus facile se circumfundit; et quod in se est indeterminabile,
nec consistere potest; et quod facile cedit undique; et quod facile se
dividit et dispergit; et quod facile se unit et colligit; et quod facile
fluit et in motu ponitur; et quod alteri corpori facile adhaeret, idque
madefacit; et quod facile reducitur in liquidum, sive colliquatur, cum
antea consisteret. Itaque quum ad hujus nominis praedicationem et impositionem
ventum sit; si alia accipias, flamma humida est; si alia accipias, aer
humidus non est; si alia, pulvis minutus humidus est; si alia, vitrum
humidum est: ut facile appareat istam notionem ex aqua tantum et communibus
et vulgaribus liquoribus, absque ulla debita verificatione, temere abstractam
esse.

In verbis autem gradus sunt quidam pravitatis et erroris. Minus vitiosum
genus est nominum substantiae alicujus, praesertim specierum infirmarum,
et bene deductarum (nam notio cretae, luti, bona; terrae, mala): vitiosius
genus est actionum, ut generare, corrumpere, alterare: vitiosissimum qualitatum
(exceptis objectis sensus immediatis), ut gravis, levis, tenuis, densi,
etc.; et tamen in omnibus istis fieri non potest, quin sint aliae notiones
aliis paulo meliores, prout in sensum humanum incidit rerum copia.

LXI.

At idola theatri innata non sunt, nec occulto insinuata in intellectum; sed ex fabulis theoriarum, et perversis legibus demonstrationum, plane
indita et recepta. In his autem confutationes tentare et suscipere consentaneum
prorsus non est illis, quae a nobis dicta sunt. Quum enim nec de principiis
consentiamus, nec de demonstrationibus, tollitur omnis argumentatio. Id
vero bono fit fato, ut antiquis suus constet honos. Nihil enim illis detrahitur,
quum de via omnino quaestio sit. Claudus enim (ut dicitur) in via antevertit
cursorem extra viam. Etiam illud manifesto liquet, currenti extra viam,
quo habilior sit et velocior, eo majorem contingere aberrationem.

Nostra
vero inveniendi scientias ea est ratio, ut non multum ingeniorum acumini
et robori relinquatur; sed quae ingenia et intellectus fere exaequet.
Quemadmodum enim ad hoc ut linea recta fiat, aut circulus perfectus describatur,
multum est in constantia et exercitatione manus, si fiat ex vi manus propria,
sin autem adhibeatur regula, aut circinus, parum aut nihil; omnino similis
est nostra ratio. Licet autem confutationum particularium nullus sit usus; de sectis tamen et generibus hujusmodi theoriarum nonnihil dicendum est; atque etiam paulo post de signis exterioribus, quod se male habeant;
et postremo de causis tantae infelicitatis et tam diuturni et generalis
in errore consensus; ut ad vera minus difficilis sit aditus, et intellectus
humanus volentius expurgetur et idola dimittat.

LXII.

Idola theatri, sive theoriarum, multa sunt, et multo plura esse possunt,
et aliquando fortasse erunt. Nisi enim per multa jam saecula hominum ingenia
circa religionem et theologiam occupata fuissent; atque etiam politiae
civiles (praesertim monarchiae) ab istiusmodi novitatibus, etiam in contemplationibus,
essent aversae; ut cum periculo et detrimento fortunarum suarum in illas
homines incumbant, non solum praemio destituti, sed etiam contemptui et
invidiae expositi; complures aliae proculdubio philosophiarum et theoriarum
sectae, similes illis, quae magna varietate olim apud Graecos floruerunt
introductae fuissent. Quemadmodum enim super phaenomena aetheris plura
themata coeli confingi possunt; similiter, et multo magis, super phaenomena
philosophiae fundari possunt et constitui varia dogmata. Atque hujusmodi
theatri fabulae habent etiam illud, quod in theatro poetarum usu venit; ut narrationes fictae ad scenam narrationibus ex historia veris concinniores
sint et elegantiores, et quales quis magis vellet.

In genere autem, in
materiam philosophiae sumitur aut multum ex paucis, aut parum ex multis; ut utrinque philosophia super experientiae et naturalis historiae nimis
angustam basin fundata sit, atque ex paucioribus, quam par est, pronunciet.
Rationale enim genus philosophantium ex experientia arripiunt varia et
vulgaria, eaque neque certo comperta, nec diligenter examinata et pensitata; reliqua in meditatione atque ingenii agitatione ponunt.

Est et aliud
genus philosophantium, qui in paucis experimentis sedulo et accurate elaborarunt,
atque inde philosophias educere et confingere ausi sunt; reliqua miris
modis ad ea detorquentes.

Est et tertium genus eorum, qui theologiam et
traditiones ex fide et veneratione immiscent; inter quos vanitas nonnullorum
ad petendas et derivandas scientias a spiritibus scilicet et geniis deflexit; ita ut stirps errorum et philosophia falsa genere triplex sit: sophistica,
empirica, et superstitiosa.

LXIII.

Primi generis exemplum in Aristotele maxime conspicuum est, qui philosophiam
naturalem dialectica sua corrupit: quum mundum ex categoriis effecerit; animae humanae, nobilissimae substantiae, genus ex vocibus secundae intentionis
tribuerit; negotium densi et rari, per quod corpora subeunt majores et
minores dimensiones sive spatia, per frigidam distinctionem actus et potentiae
transegerit; motum singulis corporibus unicum et proprium, et, si participent
ex alio motu, id aliunde moveri, asseruerit: et innumera alia, pro arbitrio
suo, naturae rerum imposuerit: magis ubique sollicitus quomodo quis respondendo
se explicet, et aliquid reddatur in verbis positivum, quam de interna rerum
veritate; quod etiam optime se ostendit in comparatione philosophiae ejus
ad alias philosophias quae apud Graecos celebrabantur. Habent enim homoiomera
Anaxagorae, atomi Leucippi et Democriti, coelum et terra Parmenidis, lis
et amicitia Empedoclis, resolutio corporum in adiaphoram naturam ignis
et replicatio eorundem ad densum Heracliti, aliquid ex philosopho naturali; et rerum naturam, et experientiam, et corpora sapiunt; ubi Aristotelis
physica nihil aliud quam dialecticae voces plerunque sonet: quam etiam
in metaphysicis sub solenniore nomine, et ut magis scilicet realis, non
nominalis, retractavit. Neque illud quenquam moveat, quod in libris ejus
De animalibus, et in Problematibus, et in aliis suis tractatibus, versatio
frequens sit in experimentis. Ille enim prius decreverat, neque experientiam
ad constituenda decreta et axiomata rite consuluit; sed postquam pro arbitrio
suo decrevisset, experientiam ad sua placita tortam circumducit et captivam; ut hoc etiam nomine magis accusandus sit, quam sectatores ejus moderni
(scholasticorum philosophorum genus) qui experientiam omnino deseruerunt.

LXIV.

At philosophiae genus empiricum placita magis deformia et monstrosa
educit, quam sophisticum aut rationale genus; quia non in luce notionum
vulgarium (quae licet tenuis sit et superficialis, tamen est quodammodo
universalis, et ad multa pertinens) sed in paucorum experimentorum angustiis
et obscuritate fundatum est. Itaque talis philosophia illis, qui in hujusmodi
experimentis quotidie versantur atque ex ipsis phantasiam contaminarunt,
probabilis videtur et quasi certa; caeteris, incredibilis et vana. Cujus
exemplum notabile est in chemicis, eorumque dogmatibus; alibi autem vix
hoc tempore invenitur, nisi forte in philosophia Gilberti. Sed tamen circa
hujusmodi philosophias cautio nullo modo praetermittenda erat; quia mente
jam praevidemus et auguramur, si quando homines, nostris monitis excitati,
ad experientiam se serio contulerint (valere jussis doctrinis sophisticis),
tum demum, propter praematuram et praeproperam intellectus festinationem,
et saltum sive volatum ad generalia et rerum principia, fore ut magnum
ab hujusmodi philosophiis periculum immineat; cui malo etiam nunc obviam
ire debemus.

LXV.

At corruptio philosophiae ex superstitione, et theologia admista, latius
omnino patet, et plurimum mali infert, aut in philosophias integras, aut
in earum partes. Humanus enim intellectus non minus impressionibus phantasiae
est obnoxius, quam impressionibus vulgarium notionum. Pugnax enim genus
philosophiae et sophisticum illaqueat intellectum: at illud alterum phantasticum,
et tumidum, et quasi poeticum, magis blanditur intellectui. Inest enim
homini quaedam intellectus ambitio, non minor quam voluntatis; praesertim
in ingeniis altis et elevatis.

Hujus autem generis exemplum inter Graecos
illucescit, praecipue in Pythagora, sed cum superstitione magis crassa
et onerosa conjunctum; at periculosius et subtilius in Platone atque ejus
schola. Invenitur etiam hoc genus mali in partibus philosophiarum reliquarum,
introducendo formas abstractas, et causas finales, et causas primas; omittendo
saepissime medias, et hujusmodi. Huic autem rei summa adhibenda est cautio.
Pessima enim res est errorum apotheosis, et pro peste intellectus habenda
est, si vanis accedat veneratio. Huic autem vanitati nonnulli ex modernis
summa levitate ita indulserunt, ut in primo capitulo Geneseos, et in libro
Job, et aliis Scripturis sacris, philosophiam naturalem fundare conati
sint; inter viva quaerentes mortua. Tantoque magis haec vanitas inhibenda
venit, et coercenda, quia ex divinorum et humanorum malesana admistione
non solum educitur philosophia phantasica, sed etiam religio haeretica.
Itaque salutare admodum est, si mente sobria fidei tantum dentur quae fidei
sunt.

LXVI.

Et de malis authoritatibus philosophiarum, quae aut in vulgaribus notionibus,
aut in paucis experimentis, aut in superstitione fundatae sunt, jam dictum
est. Dicendum porro est et de vitiosa materia contemplationum, praesertim
in philosophia naturali. Inficitur autem intellectus humanus ex intuitu
eorum quae in artibus mechanicis fiunt, in quibus corpora per compositiones
aut separationes ut plurimum alterantur; ut cogitet simile quiddam etiam
in natura rerum universali fieri. Unde fluxit commentum illud elementorum,
atque illorum concursu, ad constituenda corpora naturalia Rursus, quum
homo naturae libertatem contemplatur, incidit in species rerum, animalium,
plantarum, mineralium; unde facile in eam labitur cogitationem, ut existimet
esse in natura quasdam formas rerum primarias, quas natura educere molitur: atque reliquam varietatem ex impedimentis et aberrationibus naturae in
opere suo conficiendo, aut ex diversarum specierum conflictu, et transplantatione
alterius in alteram, provenire. Atque prima cogitatio qualitates primas
elementares, secunda proprietates occultas et virtutes specificas nobis
peperit; quarum utraque pertinet ad inania contemplationum compendia,
in quibus acquiescit animus et a solidioribus avertitur. At medici in secundis
rerum qualitatibus et operationibus, attrahendi, repellendi, attenuandi,
inspissandi, dilatandi, astringendi, discutiendi, maturandi, et hujusmodi,
operam praestant meliorem; atque, nixi ex illis duobus (quae dixi) compendiis
(qualitatibus scilicet elementaribus, et virtutibus specificis) illa altera
(quae recte notata sunt) corrumperent, reducendo illa ad primas qualitates
earumque mixturas subtiles et incommensurabiles, aut ea non producendo
cum majore et diligentiore observatione ad qualitates tertias et quartas,
sed contemplationem intempestive abrumpendo, illi multo melius profecissent.
Neque hujusmodi virtutes (non dico eaedem, sed similes) in humani corporis
medicinis tantum exquirendae sunt; sed etiam in caeterorum corporum naturalium
mutationibus.

Sed multo adhuc majore cum malo fit, quod quiescentia rerum
principia, ex quibus; et non moventia, per quae res fiunt, contemplentur
et inquirant. Illa enim ad sermones, ista ad opera spectant. Neque enim
vulgars illae differentiae motus, quae in naturali philosophia recepta
notantur, generationis, corruptionis, augmentationis, diminutionis, alterationis,
et lationis, ullius sunt pretii. Quippe hoc sibi volunt; si corpus, alias
non mutatum, loco tamen moveatur, hoc lationem esse; si, manente et loco
et specie, qualitate mutetur, hoc alterationem esse; si vero ex illa mutatione
moles ipsa et quantitas corporis non eadem maneat, hoc augmentationis et
diminutionis motum esse; si eatenus mutentur, ut speciem ipsam et substantiam
mutent, et in alia migrent, hoc generationem et corruptionem esse. At ista
mere popularia sunt, et nullo modo in naturam penetrant; suntque mensurae
et periodi tantum, non species motus. Innuunt enim illud, hucusque, et
non quomodo, vel ex quo fonte. Neque enim de corporum appetitu, aut de
partium eorum processu, aliquid significant; sed tantum quum motus ille
rem aliter ac prius, crasso modo, sensui exhibeat, inde divisionem suam
auspicantur. Etiam quum de causis motuum aliquid significare volunt, atque
divisionem ex illis instituere, differentiam motus naturalis et violenti,
maxima cum socordia, introducunt; quae et ipsa omnino ex notione vulgari
est; cum omnis motus violentus etiam naturalis revera sit, scilicet cum
externum efficiens naturam alio modo in opere ponet quam quo prius.

At
hisce omissis; si quis (exempli gratia) observaverit, inesse corporibus
appetitum contactus ad invicem, ut non patiantur unitatem naturae prorsus
dirimi aut abscindi, ut vacuum detur: aut si quis dicat, inesse corporibus
appetitum se recipiendi in naturalem suam dimensionem vel tensuram, ut,
si ultra eam aut citra eam comprimantur aut distrahantur, statim in veterem
sphaeram et exporrectionem suam se recuperare et remittere moliantur: aut si quis dicat, inesse corporibus appetitum congregationis ad massas
connaturalium suorum, densorum videlicet versus orbem terrae, tenuiorum
et rariorum versus ambitum coeli: haec et hujusmodi vere physica sunt
genera motuum. At illa altera plane logica sunt et scholastica, ut ex hac
collatione eorum manifesto liquet.

Neque minus etiam malum est, quod in
philosophiis et contemplationibus suis, in principiis rerum atque ultimatibus
naturae investigandis et tractandis, opera insumatur; cum omnis utilitas
et facultas operandi in mediis consistat. Hinc fit, ut abstrahere naturam
homines non desinant, donec ad materiam potentialem et informem ventum
fuerit; nec rursus secare naturam desinant, donec perventum fuerit ad
atomum; quae, etiamsi vera essent, tamen ad juvandas hominum fortunas
parum possunt.

LXVII.

Danda est etiam cautio intellectui de intemperantiis philosophiarum,
quoad assensum praebendum aut cohibendum; quia hujusmodi intemperantiae
videntur idola figere, et quodammodo perpetuare, ne detur aditus ad ea
summovenda.

Duplex autem est excessus: alter eorum, qui facile pronunciant,
et scientias reddunt positivas et magistrales; alter eorum, qui acatalepsiam
introduxerunt, et inquisitionem vagam sine termino; quorum primus intellectum
deprimit, alter enervat. Nam Aristotelis philosophia, postquam caeteras
philosophias (more Ottomanorum erga fratres suos) pugnacibus confutationibus
contrucidasset, de singulis pronunciavit; et ipse rursus quaestiones ex
arbitrio suo subornat, deinde conficit; ut omnia certa sint et decreta: quod etiam apud successiones suas valet et in usu est.

At Platonis schola
acatalepsiam introduxit, primo tanquam per jocum et ironiam, in odium veterum
sophistarum, Protagorae, Hippiae, et reliquorum, qui nihil tam verebantur,
quam ne dubitare de re aliqua viderentur. At nova academia acatalepsiam
dogmatizavit, et ex professo tenuit: quae licet honestior ratio sit, quam
pronunciandi licentia, quum ipsi pro se dicant se minime confundere inquisitionem,
ut Pyrrho fecit et Ephectici, sed habere quod sequantur ut probabile, licet
non habeant quod teneant ut verum; tamen postquam animus humanus de veritate
invenienda semel desperaverit, omnino omnia fiunt languidiora: ex quo
fit, ut deflectant homines potius ad amoenas disputationes et discursus,
et rerum quasdam peragrationes, quam in severitate inquisitionis se sustineant.
Verum, quod a principio diximus et perpetuo agimus, sensui et intellectui
humano eorumque infirmitati authoritas non est deroganda, sed auxilia praebenda.

LXVIII.

Atque de idolorum singulis generibus, eorumque apparatu jam diximus; quae onmia constanti et solenni decreto sunt abneganda et renuncianda,
et intellectus ab iis omnino liberandus est et expurgandus; ut non alius
fere sit aditus ad regnum hominis, quod fundatur in scientiis, quam ad
regnum coelorum, in quod, nisi sub persona infantis, intrare non datur.

LXIX.

At pravae demonstrationes, idolorum veluti munitiones quaedam sunt et
praesidia; eaeque, quas in dialecticis habemus, id fere agunt, ut mundum
plane cogitationibus humanis, cogitationes autem verbis addicant et mancipent.
Demonstrationes vero potentia quadam philosophiae ipsae sunt et scientiae.
Quales enim eae sunt, ac prout rite aut male institutae, tales sequuntur
philosophiae et contemplationes. Fallunt autem et incompetentes sunt eae
quibus utimur in universo illo processu, qui a sensu et rebus ducit ad
axiomata et conclusiones. Qui quidem processus quadruplex est, et vitia
ejus totidem. Primo, impressiones sensus ipsius vitiosae sunt; sensus
enim et destituit et fallit. At destitutionibus substitutiones, fallaciis
rectificationes debentur. Secundo, notiones ab impressionibus sensuum male
abstrahuntur, et interminatae et confusae sunt, quas terminatas et bene
finitas esse oportuit. Tertio, inductio mala est, quae per enumerationem
simplicem principia concludit scientiarum, non adhibitis exclusionibus
et solutionibus, sive separationibus naturae debitis. Postremo, modus ille
inveniendi et probandi, ut primo principia maxime generalia constituantur,
deinde media axiomata ad ea applicentur et probentur, errorum mater est,
et scientiarum omnium calamitas. Verum de istis, quae jam obiter perstringimus,
fusius dicemus, quum veram interpretandae naturae viam, absolutis istis
expiationibus et expurgationibus mentis, proponemus.

LXX.

Sed demonstratio longe optima est experientia; modo haereat in ipso
experimento. Nam si traducatur ad alia quae similia existimantur, nisi
rite et ordine fiat illa traductio, res fallax est. At modus experiendi,
quo homines nunc utuntur, caecus est et stupidus. Itaque cum errant et
vagantur nulla via certa, sed ex occursu rerum tantum consilium capiunt,
circumferuntur ad multa, sed parum promovent; et quandoque gestiunt, quandoque
distrahuntur; et semper inveniunt quod ulterius quaerant. Fere autem ita
fit, ut homines leviter et tanquam per ludum experiantur, variando paululum
experimenta jam cognita; et, si res non succedat, fastidiendo et conatum
deserendo. Quod si magis serio et constanter ac laboriose ad experimenta
se accingant, tamen in uno aliquo experimento eruendo operam collocant; quemadmodum Gilbertus in magnete, Chymici in auro. Hoc autem faciunt
homines instituto non minus imperito quam tenui. Nemo enim alicujus rei
naturam in ipsa re feliciter perscrutatur; sed amplianda est inquisitio
ad magis communia. Quod si etiam scientiam quandam et dogmata ex experimentis
moliantur; tamen semper fere studio praepropero et intempestivo deflectunt
ad praxin: non tantum propter usum et fructum ejusmodi praxeos, sed ut
in opere aliquo novo veluti pignus sibi arripiant, se non inutiliter in
reliquis versaturos: atque etiam aliis se venditent, ad existimationem
meliorem comparandam de iis in quibus occupati sunt. Ita fit ut, more Atalantae,
de via decedant ad tollendum aureum pomum; interim vero cursum interrumpant,
et victoriam emittant e manibus. Verum in experientiae vero curriculo eoque
ad nova opera producendo, Divina Sapientia omnino et ordo pro exemplari
sumenda sunt. Deus autem primo die creationis lucem tantum creavit, eique
operi diem integrum attribuit; nec aliquid materiati operis eo die creavit.
Similiter et ex omnimoda experientia, primum inventio causarum et axiomatum
verorum elicienda est: et lucifera experimenta, non fructifera quaerenda.
Axiomata autem recte inventa et constituta praxin non strictim sed confertim
instruunt; et operum agmina ac turmas post se trahunt. Verum de experiendi
viis, quae non minus quam viae judicandi obsessae sunt et interclusae,
postea dicemus; impraesentiarum de experientia vulgari, tanquam de mala
demonstratione, tantum loquuti. Jam vero postulat ordo rerum, ut de iis
quorum paulo ante mentionem fecimus, signis, quod philosophiae et contemplationes
in usu male se habeant, et de causis rei primo intuitu tam mirabilis et
incredibilis, quaedam subjungamus. Signorum enim notio praeparat assensum: causarum vero explicatio tollit miraculum. Quae duo ad extirpationem
idolorum ex intellectu faciliorem et clementiorem multum juvant.

LXXI.

Scientiae, quas habemus, fere a Graecis fluxerunt. Quae enim scriptores
Romani, aut Arabes, aut recentiores addiderunt, non multa aut magni momenti
sunt: et qualiacunque sint, fundata sunt super basin eorum quae inventa
sunt a Graecis. Erat autem sapientia Graecorum professoria, et in disputationes
effusa: quod genus inquisitioni veritatis adversissimum est. Itaque nomen
illud sophistarum, quod per contemptum ab iis, qui se philosophos haberi
voluerunt, in antiquos rhetores rejectum et traductum est, Gorgiam, Protagoram,
Hippiam, Polum, etiam universo generi competit, Platoni, Aristoteli, Zenoni,
Epicuro, Theophrasto, et eorum successoribus, Chrysippo, Carneadi, reliquis.
Hoc tantum intererat: quod prius genus vagum fuerit et mercenarium, civitates
circumcursando, et sapientiam suam ostentando, et mercedem exigendo; alterum
vero solennius et generosius, quippe eorum qui sedes fixas habuerunt, et
scholas aperuerunt, et gratis philosophati sunt. Sed tamen utrumque genus
(licet caetera dispar) professorium erat, et ad disputationes rem deducebat,
et sectas quasdam atque haereses philosophiae instituebat et propugnabat: ut essent fere doctrinae eorum (quod non male cavillatus est Dionysius
in Platonem) Verba otiosorum senum ad imperitos juvenes. At antiquiores
illi ex Graecis, Empedocles, Anaxagoras, Leucippus, Democritus, Parmenides,
Heraclitus, Xenophanes, Philolaus, reliqui (nam Pythagoram, ut superstitiosum,
omittimus), scholas (quod novimus) non aperuerunt: sed majore silentio,
et severius, et simplicius, id est, minore cum affectatione et ostentatione,
ad inquisitionem veritatis se contulerunt. Itaque et melius, ut arbitramur,
se gesserunt; nisi quod opera eorum a levioribus istis, qui vulgari captui
et affectui magis respondent ac placent, tractu temporis extincta sint: tempore (ut fluvio) leviora et magis inflata ad nos devehente, graviora
et solida mergente. Neque tamen isti a nationis vitio prorsus immunes erant: sed in ambitionem et vanitatem sectae condendae et aurae popularis captandae
nimium propendebant. Pro desperata autem habenda est veritatis inquisitio,
cum ad hujusmodi inania deflectat. Etiam non omittendum videtur judicium
illud, sive vaticinium potius, sacerdotis Aegyptii de Graecis: Quod semper
pueri essent; neque haberent antiquitatem scientiae, aut scientiam antiquitatis.
Et certe habent id quod puerorum est; ut ad garriendum prompti sint, generare
autem non possint: nam verbosa videtur sapientia eorum, et operum sterilis.
Itaque ex ortu et gente philosophiae quae in usu est, quae capiuntur signa
bona non sunt.

LXXII.

Neque multo meliora sunt signa quae ex natura temporis et aetatis capi
possunt, quam quae ex natura loci et nationis. Angusta enim erat et tenuis
notitia per illam aetatem vel temporis vel orbis: quod longe pessimum
est, praesertim iis qui mnia in experientia ponunt. Neque enim mille annorum
historiam, quae digna erat nomine historiae, habebant; sed fabulas et
rumores antiquitatis. Regionum vero tractuumque mundi exiguam partem noverant: cum omnes hyperboreos, Scythas, omnes occidentales, Celtas indistincte
appellarent; nil in Africa ultra citimam Aethiopiae partem, nil in Asia
ultra Gangem, multo minus novi orbis provincias, ne per auditum sane aut
famam aliquam certam et constantem, nossent; imo et plurima climata et
zonae, in quibus populi infiniti spirant et degunt, tanquam inhabitabiles
ab illis pronuntiata sint; quinetiam peregrinationes Democriti, Platonis,
Pythagorae, non longinquae profecto, sed potius suburbanae, ut magnum aliquid
celebrarentur. Nostris autem temporibus, et novi orbis partes complures
et veteris orbis extrema undique innotescunt; et in infinitum experimentorum
cumulus excrevit. Quare si ex nativitatis aut geniturae tempore (astrologorum
more) signa capienda sint, nil magni de istis philosophiis significari
videtur.

LXXIII.

Inter signa, nullum magis certum aut nobile est, quam quod ex fructibus.
Fructus enim et opera inventa pro veritate philosophiarum velut sponsores
et fidejussores sunt. Atque ex philosophiis istis Graecorum, et derivationibus
earum per particulares scientias, jam per tot annorum spatia, vix unum
experimentum adduci potest, quod ad hominum statum levandum et juvandum
spectet, et philosophiae speculationibus ac dogmatibus vere acceptum referri
possit. Idque Celsus ingenue ac prudenter fatetur; nimirum, experimenta
medicinae primo inventa fuisse, ac postea homines circa ea philosophatos
esse et causas indagasse et assignasse; non ordine inverso evenisse, ut
ex philosophia et causarum cognitione ipsa experimenta inventa aut deprompta
essent. Itaque mirum non erat, apud Aegyptios (qui rerum inventoribus divinitatem
et consecrationem attribuerunt) plures fuisse brutorum animalium imagines
quam hominum: quia bruta animalia, per instinctus naturales, multa inventa
perpererunt; ubi homines, ex sermonibus et conclusionibus rationalibus,
pauca aut nulla exhibuerint.

At Chymicorum industria nonnulla peperit;
sed tanquam fortuito et obiter, aut per experimentorum quandam variationem
(ut mechanici solent), non ex arte aut theoria aliqua; nam ea, quam confinxerunt,
experimenta magis perturbat, quam juvat. Eorum etiam, qui in magia (quam
vocant) naturali versati sunt, pauca reperiuntur inventa; eaque levia,
et imposturae propiora. Quocirca, quemadmodum in religione cavetur, ut
fides ex operibus monstretur; idem etiam ad philosophiam optime traducitur,
ut ex fructibus judicetur et vana habeatur quae sterilis sit: atque eo
magis si, loco fructuum uvae et olivae, producat disputationum et contentionum
carduos et spinas.

LXXIV.

Capienda etiam sunt signa ex incrementis et progressibus philosophiarum
et scientiarum. Quae enim in natura fundata sunt, crescunt et augentur: quae autem in opinione, variantur, non augentur. Itaque si istae doctrinae
plane instar plantae a stirpibus suis revulsae non essent, sed utero naturae
adhaererent atque ab eadem alerentur, id minime eventurum fuisset, quod
per annos bis mille jam fieri videmus: nempe, ut scientiae suis haereant
vestigiis, et in eodem fere statu maneant, neque augmentum aliquod memorabile
sumpserint; quin potius in primo authore maxime floruerint, et deinceps
declinaverint. In artibus autem mechanicis, quae in natura et experientiae
luce fundatae sunt, contra evenire videmus: quae (quamdiu placent) veluti
spiritu quodam repletae continuo vegetant et crescunt; primo rudes, deinde
commodae, postea excultae, et perpetuo auctae.

LXXV.

Etiam aliud signum capiendum est (si modo signi appellatio huic competat; cum potius testimonium sit, atque adeo testimoniorum omnium validissimum); hoc est, propria confessio authorum, quos homines nunc sequuntur. Nam
et illi qui tanta fiducia de rebus pronuntiant, tamen per intervalla cum
ad se redeunt, ad querimonias de naturae subtilitate, rerum obscuritate,
humani ingenii infirmitate, se convertunt. Hoc vero si simpliciter fieret,
alios fortasse, qui sunt timidiores, ab ulteriori inquisitione deterrere,
alios vero, qui sunt ingenio alacriori et magis fidenti, ad ulteriorem
progressum acuere et incitare possit. Verum non satis illis est de se confiteri,
sed quicquid sibi ipsis aut magistris suis incognitum aut intactum fuerit
id extra terminos possibilis ponunt, et tanquam ex arte cognitu aut factu
impossiblile pronuntiant: summa superbia et invidia suorum inventorum
infirmitatem in naturae ipsius calumniam et aliorum omnium desperationem
vertentes. Hinc schola Academiae novae, quae acatalepsiam ex professo tenuit,
et homines ad sempiternas tenebras damnavit. Hinc opinio, quod formae sive
verae rerum differentiae (quae revera sunt leges actus puri) inventu impossibiles
sint, et ultra hominem. Hinc opiniones illae in activa et operativa parte: calorem solis et ignis toto genere differre; ne scilicet homines putent
se per opera ignis aliquid simile iis quae in natura fiunt educere et formare
posse. Hinc illud: compositionem tantum opus hominis, mistionem vero opus
solius naturae esse; ne scilicet homines sperent aliquam ex arte corporum
naturalium generationem aut transformationem. Itaque ex hoc signo homines
sibi persuaderi facile patientur, ne cum dogmatibus non solum desperatis,
sed etiam desperationi devotis, fortunas suas et labores misceant.

LXXVI.

Neque illud signum praetermittendum est, quod tanta fuerit inter philosophos
olim dissensio et scholarum ipsarum varietas: quod satis ostendit, viam
a sensu ad intellectum non bene munitam fuisse, cum eadem materia philosophiae
(natura scilicet rerum) in tam vagos et multiplices errores abrepta fuerit
et distracta. Atque licet hisce temporibus dissensiones et dogmatum diversitates
circa principia ipsa, et philosophias integras, ut plurimum extinctae sint; tamen circa partes philosophiae innumerae manent quaestiones et controversiae; ut plane appareat, neque in philosophiis ipsis, neque in modis demonstrationum
aliquid certi aut sani esse.

LXXVII.

Quod vero putant homines, in philosophia Aristotelis magnum utique consensum
esse; cum post illam editam antiquorum philosophiae cessaverint et exoleverint; ast apud tempora, quae sequuta sunt, nil melius inventum fuerit; adeo
ut illa tam bene posita et fundata videatur, ut utrumque tempus ad se traxerit: primo, quod de cessatione antiquarum philosophiarum post Aristotelis
opera edita homines cogitant, id falsum est; diu enim postea, usque ad
tempora Ciceronis et secula sequentia, manserunt opera veterum philosophorum.
Sed temporibus insequentibus, ex inundatione Barbarorum in imperium Romanum,
postquam doctrina humana velut naufragium perpessa esset; tum demum philosophiae
Aristotelis et Platonis, tanquam tabulae ex materia leviore et minus solida,
per fluctus temporum servatae sunt. Illud etiam de consensu fallit homines,
si acutius rem introspiciant. Verus enim consensus is est, qui ex libertate
judicii (re prius explorata) in idem conveniete consistit. At numerus longe
maximus eorum, qui in Aristotelis philosophiam consenserunt, ex praejudicio
et authoritate aliorum se illi mancipavit: ut sequacitas sit potius et
coitio, quam consensus. Quod si fuisset ille verus consensus et late patens,
tantum abest ut consensus pro vera et solida authoritate haberi debeat,
ut etiam violentam praesumptionem inducat in contrarium. Pessimum enim
omnium est augurium, quod ex consensu capitur in rebus intellectualibus: exceptis divinis et politicis, in quibus suffragiorum jus est. Nihil
enim multis placet, nisi imaginationem feriat, aut intellectum vulgarium
notionum nodis astringat, ut supra dictum est. Itaque optime traducitur
illud Phocionis a moribus ad intellectualia: Ut statim se examinare debeant
homines, quid erraverint aut peccaverint, si multitudo consentiat et complaudat.
Hoc signum igitur ex aversissimis est. Itaque quod signa veritatis et sanitatis
philosophiarum et scientiarum, quae in usu sunt, male se habeant; sive
capiantur ex originibus ipsarum, sive ex fructibus, sive ex progressibus,
sive ex confessionibus authorum, sive ex consensu; jam dictum est.

LXXVIII.

Jam vero veniendum ad causas errorum, et tam diuturnae in illis per
tot secula morae; quae plurimae sunt et potentissimae: ut tollatur omnis
admiratio, haec quae adducimus homines hucusque latuisse et fugisse; et
maneat tantum admiratio, illa nunc tandem alicui mortalium in mentem venire
potuisse, aut cogitationem cujuspiam subiisse: quod etiam (ut nos existimamus)
foelicitatis magis est cujusdam, quam excellentis alicujus facultatis;
ut potius pro temporis partu haberi debeat, quam pro partu ingenii.

Primo autem tot seculorum numerus, vere rem reputanti, ad magnas angustias recidit.
Nam ex viginti quinque annorum centuriis, in quibus memoria et doctrina
hominum fere versatur, vix sex centuriae seponi et excerpi possunt, quae
scientiarum feraces earumve proventui utiles fuerunt. Sunt enim non minus
temporum quam regionum eremi et vastitates. Tres enim tantum doctrinarum
revolutiones et periodi recte numerari possunt: una, apud Graecos; altera,
apud Romanos; ultima, apud nos, occidentales scilicet Europae nationes: quibus singulis vix duae centuriae annorum merito attribui possunt. Media
mundi tempora, quoad scientiarum segetem uberem aut laetam, infelicia fuerunt.
Neque enim causa est ut vel Arabum vel scholasticorum mentio fiat: qui
per intermedia tempora scientias potius contriverunt numerosis tractatibus,
quam pondus earum auxerunt. Itaque prima causa tam pusilli in scientiis
profectus ad angustias temporis erga illas propitii rite et ordine refertur.

LXXIX.

At secundo loco se offert causa illa magni certe per omnia momenti:
ea videlicet, quod per illas ipsas aetates, quibus hominum ingenia et literae
maxime vel etiam mediocriter floruerint, naturalis philosophia minimam
partem humanae operae sortita sit. Atque haec ipsa nihilominus pro magna
scientiarum matre haberi debet. Omnes enim artes et scientiae, ab hac stirpe
revulsae, poliuntur fortasse et in usum effinguntur; sed nil admodum crescunt.
At manifestum est, postquam Christiana fides recepta fuisset et adolevisset,
longe maximam ingeniorum praestantissimorum praestantissimorum partem ad
theologiam se contulisse; atque huic rei et amplissima praemia proposita,
et omnis generis adjumenta copiosissime subministrata fuisse: atque hoc
theologiae studium praecipue occupasse tertiam illam partem sive periodum
temporis apud nos Europaeos occidentales; eo magis, quod sub idem fere
tempus et literae florere, et controversiae circa religionem pullulare
coeperint. At aevo superiori, durante periodo illa secunda apud Romanos,
potissimae philosophorum meditationes et industriae in morali philosophia
(quae ethnicis vice theologiae erat) occupatae et consumptae fuerunt:
etiam summa ingenia illis temporibus ut plurimum ad res civiles se applicuerunt,
propter magnitudinem imperii Romani, quod plurimorum hominum opera indigebat.
At illa aetas, qua naturalis philosophia apud Graecos maxime florere visa
est, particula fuit temporis minime diuturna; cum et antiquioribus temporibus
septem illi, qui sapientes nominabantur, omnes (praeter Thaletem) ad moralem
philosophiam et civilia se applicuerint; et posterioribus temporibus postquam
Socrates philosophiam de coelo in terras deduxisset, adhuc magis invaluerit
moralis philosophia, et ingenia hominum a naturali averterit.

At ipsissima illa periodus temporis, in qua inquisitiones de natura viguerunt, contradictionibus
et novorum placitorum ambitione corrupta est, et inutilis reddita. Itaque
quandoquidem per tres istas periodos naturalis philosophia majorem in modum
neglecta aut impedita fuerit, nil mirum si homines parum in ea re profecerint,
cum omnino aliud egerint.

LXXX.

Accedit et illud, quod naturalis philosophia in iis ipsis viris, qui
ei incubuerint, vacantem et integrum hominem, praesertim his recentioribus
temporibus, vix nacta sit; nisi forte quis monachi alicujus in cellula,
aut nobilis in villula lucubrantis, exemplum adduxerit: sed facta est
demum naturalis philosophia instar transitus cujusdam et pontisternii ad
alia.

Atque magna ista scientiarum mater mira indignitate ad officia ancillae
detrusa est; quae medicinae aut mathematices operibus ministret, et rursus
quae adolescentium immatura ingenia lavet et imbuat velut tinctura quadam
prima, ut aliam postea foelicius et commodius excipiant. Interim nemo expectet
magnum progressum in scientiis (praesertim in parte earum operativa), nisi
philosophia naturalis ad scientias particulares producta fuerit, et scientiae
particulares rursus ad naturalem philosophiam reductae. Hinc enim fit,
ut astronomia, optica, musica, plurimae artes mechanicae, atque ipsa medicina,
atque (quod quis magis miretur) philosophia moralis et civilis, et scientiae
logicae, nil fere habeant altitudinis in profundo: sed per superficiem
et varietatem rerum tantum labantur: quia, postquam particulares istae
scientiae dispertitae et constitutae fuerint, a philosophia naturali non
amplius aluntur; quae ex fontibus et veris contemplationibus motuum, radiorum,
sonorum, texturae, et schematismi corporum, affectuum, et prehensionum
intellectualium, novas vires et augmenta illis impertiri potuerit. Itaque
minime mirum est si scientiae non crescant, cum a radicibus suis sint separatae.

LXXXI.

Rursus se ostendit alia causa potens et magna, cur scientiae parum promoverint.
Ea vero haec est; quod fieri non possit, ut recte procedatur in curriculo,
ubi ipsa meta non recte posita sit et defixa. Meta autem scientiarum vera
et legitima non alia est quam ut dotetur vita humana novis inventis et
copiis. At turba longe maxima nihil ex hoc sapit, sed meritoria plane est
et professoria; nisi forte quandoque eveniat, ut artifex aliquis acrioris
ingenii, et gloriae cupidus, novo alicui invento det operam; quod fere
fit cum facultatum dispendio. At apud plerosque tantum abest ut homines
id sibi proponant, ut scientiarum et artium massa augmentum obtineat, ut
ex ea, quae praesto est, massa nil amplius sumant aut quaerant, quam quantum
ad usum professorium aut lucrum aut existimationem aut hujusmodi compendia
convertere possint. Quod si quis ex tanta multitudine scientiam affectu
ingenuo et propter se expetat; invenietur tamen ille ipse potius contemplationum
et doctrinarum varietatem, quam veritatis severam et rigidam inquisitionem
sequi. Rursus, si alius quispiam fortasse veritatis inquisitor sit severior
; tamen et ille ipse talem sibi proponet veritatis conditionem, quae menti
et intellectui satisfaciat in redditione causarum rerum quae jampridem
sunt cognitae; non eam, quae nova operum pignora, et novam axiomatum lucem
assequatur. Itaque, si finis scientiarum a nemine adhuc bene positus sit,
non mirum est si in iis, quae sunt subordinata ad finem, sequatur aberatio.

LXXXII.

Quemadmodum autem finis et meta scientiarum male posita sunt apud homines; ita rursus etiamsi illa recte posita fuissent, viam tamen sibi delegerunt
omnino erroneam et imperviam. Quod stupore quodam animum rite rem reputanti
perculserit; non ulli mortalium curae aut cordi fuisse, ut intellectui
humano ab ipso sensu et experientia ordinata et bene condita via aperiretur
et muniretur; sed omnia vel traditionum caligini, vel argumentorum vertigini
et turbini, vel casus et experientiae vagae et inconditae undis et ambagibus
permissa esse. Atque cogitet quis sobrie et diligenter, qualis sit ea via,
quam in inquisitione et inventione alicujus rei homines adhibere consueverunt.
Et primo notabit proculdubio inveniendi modum simplicem et inartificiosum,
qui hominibus maxime est familiaris. Hic autem non alius est, quam ut is,
qui se ad inveniendum aliquid comparat et accingit, primo quae ab aliis
circa illa dicta sint inquirat et evolvat; deinde propriam meditationem
addat, atque per mentis multam agitationem spiritum suum proprium sollicitet,
et quasi invocet, ut sibi oracula pandat: quae res omnino sine fundamento
est, et in opinionibus tantum volvitur.

At alius quispiam dialecticam ad
inveniendum advocet, quae nomine tenus tantum ad id quod agitur pertinet.
Inventio enim dialecticae non est principiorum et axiomatum praecipuorum,
ex quibus artes constant, sed eorum tantum quae illis consentanea videntur.
Dialectica enim magis curiosos et importunos, et sibi negotium facessentes,
eamque interpellantes de probationibus et inventionibus principiorum, sive
axiomatum primorum, ad fidem, et veluti sacramentum cuilibet arti praestandum,
notissimo responso rejicit.

Restat experientia mera: quae, si occurrat,
casus; si quaesita sit, experimentum nominatur. Hoc autem experientiae
genus nihil aliud est, quam (quod aiunt) scopae dissolutae, et mera palpatio,
quali homines noctu utuntur, omnia pertentando, si forte in rectam viam
incidere detur; quibus multo satius et consultius foret diem praestolari,
aut lumen accendere, et deinceps viam inire. At contra, verus experientiae
ordo primo lumen accendit, deinde per lumen iter demonstrat, incipiendo
ab experientia ordinata et digesta, et minime praepostera aut erratica,
atque ex ea educendo axiomata, atque ex axiomatibus constitutis rursus
experimenta nova; quum nec verbum divinum in rerum massam absque ordine
operatum sit.

Itaque desinant homines mirari si spatium scientiarum non
confectum sit, cum a via omnino aberraverint; relicta prorsus et deserta
experientia, aut in ipsa (tanquam in labyrintho) se intricando, et circumcursando; cum rite institutus ordo per experientiae sylvas ad aperta axiomatum
tramite constanti ducat.

LXXXIII.

Excrevit autem mirum in modum istud malum ex opinione quadam, sive aestimatione
inveterata, verum tumida et damnosa; minui nempe mentis humanae majestatem,
si experimentis, et rebus particularibus sensui subjectis et in materia
detriminatis, diu ac multum versetur: praesertim quum hujusmodi res ad
inquirendum laboriosae, ad meditandum ignobiles, ad dicendum asperae, ad
practicam illiberales, numero infinitae, et subtilitate tenues esse soleant.
Itaque jam tandem huc res rediit, ut via vera non tantum deserta, sed etiam
interclusa et obstructa sit; fastidita experientia, nedum relicta, aut
male administrata.

LXXXIV.

Rursus vero homines a progressu in scientiis detinuit et fere incantavit
reverentia antiquitatis, et virorum, qui in philosophia magni habiti sunt,
authoritas, atque deinde consensus. Atque de consensu superius dictum est.

De antiquitate autem opinio, quam homines de ipsa fovent, negligens omnino
est, etvix verbo ipsi congrua. Mundi enim senium et gradaevitas pro antiquitate
vere habenda sunt; quae temporibus nostris tribui debent, non juniori
aetati mundi, qualis apud antiquos fuit. Illa enim aetas, respectu nostri,
antiqua et major; respectu mundi ipsius, nova et minor fuit. Atque revera
quemadmodum majorem rerum humanarum notitiam et maturius judicium ab homine
sene expectamus quam a juvene, propter experientiam et rerum, quas vidit,
et audivit, et cogitavit, varietatem et copiam; eodem modo et a nostra
aetate (si vires suas nosset, et experiri et intendere vellet) majora multo
quam a priscis temporibus expectari par est; utpote aetate mundi grandiore,
et infinitis experimentis et observationibus aucta et cumulata.

Neque pro
nihilo aestimandum, quod per longinquas navigationes et peregrinationes
(quae seculis nostris increbuerunt) plurima in natura patuerint, et reperta
sint, quae novam philosophiae lucem immittere possint. Quin et turpe hominibus
foret, si globi materialis tractus, terrarum videlicet, marium, astrorum,
nostris temporibus immensum aperti et illustrati sint; globi autem intellectualis
finis inter veterum inventa et angustias cohibeantur.

Authores vero quod
attinet, summae pusillanimitatis est authoribus infinita tribuere, authori
autem authorum, atque adeo omnis authoritatis, Tempori, jus suum denegare.
Recte enim Veritas Temporis filia dicitur, non Authoritatis. Itaque mirum
non est, si fascina ista antiquitatis et authorum et consensus, hominum
virtutem ita ligaverint, ut cum rebus ipsis consuescere (tanquam maleficiati)
non potuerint.

LXXXV.

Neque solum admiratio antiquitatis, authoritatis, et consensus, hominum
industriam in iis, quae jam inventa sunt, acquiescere compulit; verum
etiam operum ipsorum admiratio, quorum copia jampridem facta est humano
generi. Etenim quum quis rerum varietatem, et pulcherrimum apparatum qui
per artes mechanicas ad cultum humanum congestus et introductus est, oculis
subjecerit, eo certe inclinabit, ut potius ad opulentiae humanae admirationem,
quam ad inopiae sensum accedat; minime advertens primitivas hominis observationes
atque naturae operationes (quae ad omnem illam varietatem instar animae
sunt, et primi motus) nec multas, nec alte petitas esse; caetera ad patientiam
hominum tantum, et subtilem et ordinatum manus vel intrumentorum motum,
pertinere. Res enim (exempli gratia) subtilis est certe et accurata confectio
horologiorum, talis scilicet, quae coelestia in rotis, pulsum animalium
in motu successivo et ordinato, videatur imitari; quae tamen res ex uno
aut altero naturae axiomate pendet.

Quod si quis rursus subtilitatem illam
intueatur quae ad artes liberales pertinet; aut etiam eam quae ad corporum
naturalium praeparationem per artes mechanicas spectat, et hujusmodi res
suspiciat; veluti inventionem motuum coelestium in astronomia, concentuum
in musica, literarum alphabeti (quae etiam adhuc in regno Sinarum in usu
non sunt) in grammatica; aut rursus in mechanicis, factorum Bacchi et
Cereris, hoc est, praeparationum vini et cervisiae, panificiorum, aut etiam
mensae delitiarum, et distillationum, et similium: ille quoque, si secum
cogitet, et animum advertat, per quantos temporum circuitus (cum haec omnia,
praeter distillationes, antiqua fuerint) haec ad eam, quam nunc habemus,
culturam perducta sint, et (ut jam de horologiis dictum est) quam parum
habeant ex observationibus et axiomatibus naturae, atque quam facile, et
tanquam per occasiones obvias et contemplationes incurrentes, ista inveniri
potuerint: ille (inquam) ab omni admiratione se facile liberabit, et potius
humanae conditionis miserebitur, quod per tot secula tanta fuerit rerum
et inventorum penuria et sterilitas. Atque haec ipsa tamen, quorum nunc
mentionem fecimus, inventa, philosophia et artibus intellectus antiquiora
fuerunt: adeo ut(si verum dicendum sit) cum hujusmodi scientiae rationales
et dogmaticae inceperint, inventio operum utilium desierit.

Quod si quis
ab officinis ad bibliothecas se converterit, et immensam, quam videmus,
librorum varietatem in admiratione habuerit, is, examinatis et diligentius
introspectis ipsorum librorum materiis et contentis, obstupescet certe
in contrarium; et postquam nullum dari finem repetitionibus observaverit,
quamque homines eadem agant et loquantur, ab admiratione varietatis transibit
ad miraculum indigentiae et paucitatis earum rerum quae hominum mentes
adhuc tenuerunt et occuparunt.

Quod si quis ad intuendum ea, quae magis
curiosa habentur quam sana, animum submiserit, et alchymistarum aut magorum
opera penitius introspexerit, is dubitabit forsitan utrum risu an lachrymis
potius illa digna sint. Alchymista enim spem alit aeternam, atque ubi res
non succedit errores proprios reos substituit; secum accusatorie reputando,
se aut artis aut authorum vocabula non satis intellexisse, unde ad traditiones
et auriculares susurros animum applicat; aut in practicae suae scrupulis
et momentis aliquid titubatum esse, unde experimenta in infinitum repetit: ac interim quum inter experimentorum sortes in quaedam incidit aut ipsa
facie nova aut utilitate non contemnenda; hujusmodi pignoribus animum
pascit, eaque in majus ostentat et celebrat: reliqua spe sustentat. Neque
tamen negandum est, alchymistas non pauca invenisse, et inventis utilibus
homines donasse. Verum fabula illa non male in illos quadrat de sene, qui
filiis aurum in vinea defossum (sed locum se nescire simulans) legaverit; unde illi vineae fodiendae diligenter incubuerunt, et aurum quidem nullum
repertum, sed vindemia ex ea cultura facta est uberior. At naturalis magiae
cultores, qui per rerum sympathias et antipathias omnia expediunt, ex conjecturis
otiosis et supinissimis, rebus virtutes et operationes admirabiles affinxerunt; atque si quando opera exhibuerint, ea illius sunt generis, ut ad admirationem
et novitatem, non ad fructum et utilitatem, accommodata sint.

In superstitiosa
autem magia (si et de hac dicendum sit) illud inprimis animadvertendum
est, esse tantummodo certi cujusdam et definiti generis subjecta, in quibus
artes curiosae et superstitiosae, per omnes nationes atque aetates atque
etiam religiones, aliquid potuerint aut luserint. Itaque ista missa faciamus.
Interim nil mirum est, si opinio copiae causam inopiae dederit.

LXXXVI.

Atque hominum admirationi, quoad doctrinas et artes, per se satis simplici
et prope puerili, incrementum accessit ab eorum astu et artificio qui scientias
tractaverunt et tradiderunt. Illi enim ea ambitione et affectatione eas
proponunt, atque in eum modum efformatas ac veluti personatas in hominum
conspectum producunt, ac si illae omni ex parte perfectae essent et ad
exitum perductae. Si enim methodum aspicias et partitiones, illae prorsus
omnia complecti et concludere videntur, quae in illud subjectum cadere
possunt. Atque licet membra illa male impleta et veluti capsulae inanes
sint; tamen apud intellectum vulgarem scientiae formam et rationem integrae
prae se ferunt.

At primi et antiquissimi veritatis inquisitores, meliore
fide et fato, cognitionem illam, quam ex rerum contemplatione decerpere,
et in usum recondere statuebant, in aphorismos, sive breves easdemque sparsas
nec methodo revinctas sententias, conjicere solebant; neque se artem universam
complecti simulabant aut profitebantur. At eo quo nunc res agitur modo,
minime mirum est, si homines in iis ulteriora non quaerant, quae pro perfectis
et numeris suis jampridem absolutis traduntur.

LXXXVII.

Etaim antiqua magnum existimationis et fidei incrementum acceperunt
ex eorum vanitate et levitate, qui nova proposuerunt; praesertim in philosophiae
naturalis parte activa et operativa. Neque enim defuerunt homines vaniloqui
et phantastici, qui partim ex credulitate, partim ex impostura, genus humanum
promissis onerarunt: vitae prolongationem, senectutis retardationem, dolorum
levationem, naturalium defectuum reparationem, sensuum deceptiones, affectuum
ligationes et incitationes, intellectualium facultatum illuminationes et
exaltationes, substantiarum transmutationes, et motuum ad libitum roborationes
et multiplicationes, aeris impressiones et alterationes, coelestium influentiarum
deductiones et procurationes, rerum futurarum divinationes, remotarum repraesentationes,
occultarum revelationes, et alia complura pollicitando et ostentando. Verum
de istis largitoribus non multum aberraverit, qui istiusmodi judicium fecerit,
tantum nimirum in doctrinis philosophiae inter horum vanitates et veras
artes interesse, quantum inter res gestas Julii Caesaris, aut Alexandri
Magni, et res gestas Amadicii ex Gallia, aut Arthuri ex Britannia, in historiae
narrationibus intersit. Inveniuntur enim clarissimi illi imperatores revera
majora gessisse, quam umbratiles isti heroes etiam fecisse fingantur;
sed modis et viis scilicet actionum minime fabulosis et prodigiosis. Neque
propterea aequum est verae memoriae fidem derogari, quod a fabulis illa
quandoque laesa sit et violata. Sed interim minime mirum est, si propositionibus
novis (praesertim cum mentione operum) magnum sit factum praejudicium per
istos impostores, qui similia tentaverunt; cum vanitatis excessus et fastidium
etiam nunc omnem in ejusmodi conatibus magnanimitatem destruxerit.

LXXXVIII.

At longe majora a pusillanimitate, et pensorum, quae humana industria
sibi proposuit, parvitate et tenuitate, detrimenta in scientias invecta
sunt. Et tamen (quod pessimum est) pusillanimitas ista non sine arrogantia
et fastidio se offert.

Primum enim, omnium artium illa reperitur cautela
jam facta familiaris, ut in qualibet arte authores artis suae infirmitatem
in naturae calumniam vertant; et quod ars ipsorum non assequitur, id ex
eadem arte impossibile in natura pronunciant. Neque certe damnari potest
ars, si ipsa judicet. Etiam philosophia, quae nunc in manibus est, in sinu
suo posita quaedam fovet, aut placita, quibus (si diligentius inquiratur)
hoc hominibus omnino persuaderi volunt; nil ab arte, vel hominis opere,
arduum, aut in naturam imperiosum et validum, expectari debere; ut de
heterogenia caloris astri et ignis, et mistione, superius dictum est. Quae
si notentur accuratius, omnino pertinent ad humanae potestatis circumscriptionem
malitiosam, et ad quaesitam et artificiosam desperationem, quae non solum
spei auguria turbet, sed etiam omnes industriae stimulos et nervos incidat,
atque ipsius experientiae aleas abjiciat; dum de hoc tantum solliciti
sint, ut ars eorum perfecta censeatur; gloriae vanissimae et perditissimae
dantes operam, scilicet ut quicquid adhuc inventum et comprehensum non
sit, id omnino nec inveniri, nec comprehendi posse in futurum credatur.
At si quis rebus addere se et novum aliquid reperire conetur, ille tamen
omnino sibi proponet et destinabit unum aliquod inventum (nec ultra) perscrutari
et eruere; ut magnetis naturam, maris fluxum et refluxum, thema coeli,
et hujusmodi, quae secreti aliquid habere videntur, et hactenus parum feliciter
tractata sint: quum summae sit imperitiae, rei alicujus naturam in se
ipsa perscrutari; quandoquidem eadem natura, quae in aliis videtur latens
et occulta, in aliis manifesta sit et quasi palpabilis, atque in illis
admirationem, in his ne attentionem quidem moveat; ut fit in natura consistentiae,
quae in ligno vel lapide non notatur, sed solidi appellatione transmittitur,
neque amplius de fuga separationis aut solutionis continuitatis inquiritur
; at in aquarum bullis eadem res videtur subtilis et ingeniosa; quae bullae
se conjiciunt in pelliculas quasdam, in hemisphaerii formam curiose effictas,
ut ad momentum temporis evitetur solutio continuitatis.

Atque prorsus illa
ipsa, quae habentur pro secretis, in aliis habent naturam manifestam et
communem; quae nunquam se dabit conspiciendam, si hominum experimenta
aut contemplationes in illis ipsis tantum versentur. Generaliter autem
et vulgo, in operibus mechanicis habentur pro novis inventis, si quis jampridem
inventa subtilius poliat, vel ornet elegantius, vel simul uniat et componat,
vel cum usu commodius copulet, aut opus majore, aut etiam minore, quam
fieri consuevit, mole vel volumine exhibeat, et similia.

Itaque minime
mirum est, si nobila et genere humano digna inventa in lucem extracta non
sint, quum homines hujusmodi exiguis pensis et puerilibus contenti et delectati
fuerint; quinetiam in iisdem se magnum aliquod sequutos, aut assequutos
putaverint.

LXXXIX.

Neque illud praetermittendum est, quod nacta sit philosophia naturalis
per omnes aetates adversarium molestum et difficilem; superstitionem nimirum,
et zelum religionis caecum et immoderatum. Etenim videre est apud Graecos,
eos, qui primum causas naturales fulminis et tempestatum insuetis adhuc
hominum auribus proposuerunt, impietatis in deos eo nomine damnatos: nec
multo melius a nonnullis antiquorum patrum religionis Christianae exceptos
fuisse eos, qui ex certissimis demonstrationibus (quibus nemo hodie sanus
contradixerit) terram rotundam esse posuerunt, atque ex consequenti antipodas
esse asseruerunt. Quinetiam, ut nunc sunt res, conditio sermonum de natura
facta est durior et magis cum periculo, propter theologorum scholasticorum
summas et methodos; qui cum theologiam (satis pro potestate) in ordinem
redegerint, et in artis formam effinxerint, hoc insuper effecerunt, ut
pugnax et spinosa Aristotelis philosophia corpori religionis, plus quam
par erat, immisceretur.

Eodem etiam spectant (licet diverso modo) eorum
commentationes, qui veritatem Christianae religionis ex principiis ex authoritatibus
philosophorum deducere et confirmare haud veriti sunt; fidei et sensus
conjugium tanquam legitimum multa pompa et solennitate celebrates, et grata
rerum varietate animos hominum permulcentes; sed interim divina humanis,
impari conditione, permiscentes. At in hujusmodi misturis theologiae cum
philosophia, ea tantum, quae nunc in philosophia recepta sunt, comprehenduntur
; sed nova, licet in melius mutata, tantum non summoventur et exterminantur.

Denique invenias, ex quorundam theologorum imperitia, aditum alicui philosophiae,
quamvis emendatae, pene interclusum esse. Alii siquidem simplicius subverentur,
ne forte altior in naturam inquisitio ultra concessum sobrietatis terminum
penetret; traducentes et perperam torquentes ea, quae de divinis mysteriis
in Scripturis sacris adversus rimantes secreta divina dicuntur, ad occulta
naturae, quae nullo interdicto prohibentur. Alii callidus conjiciunt et
animo versant, si media ignorentur, singula ad manum et virgulam divinam
(quod religionis, ut putant, maxime intersit) facilius posse referri:
quod nihil aliud est, quam Deo per mendacium gratificari velle. Alii ab
exemplo metuunt, ne motus et mutationes circa philosophiam in religionem
incurrant ac desinant. Alii denique solliciti videntur, ne in naturae inquisitione
aliquid inveniri possit, quod religionem (praesertim apud indoctos) subvertat,
aut saltem labefactet. At isti duo posteriores metus nobis videntur omnino
sapientiam animalem sapere; ac si homines, in mentis suae recessibus et
secretis cogitationibus de firmitudine religionis, et fidei in sensum imperio
diffiderent ac dubitarent; et propterea ab inquisitione veritatis in naturalibus
periculum illis impendere metuerent. At vere rem reputanti, philosophia
naturalis, post verbum Dei, certissima superstitionis medicina est; eademque
probatissimum fidei alimentum. Itaque merito religioni donatur tanquam
fidissima ancilla: cum altera voluntatem Dei, altera potestatem manifestet.
Neque enim erravit Ille, quit dixit; erratis, nescientes Scripturas et
potestatem Dei: informationem de voluntate et meditationem de potestate
nexu individuo commiscens et copulans. Interim minus mirum est, si naturalis
philosophiae incrementa cohibita sint; cum religio, quae plurimum apud
animos hominum pollet, per quorundam imperitiam et zelum incautum in partem
contrariam transierit et abrepta fuerit.

XC.

Rursus in moribus et institutis scholarum, academiarum, collegiorum,
et similium conventuum, quae doctorum hominum sedibus et eruditionis culturae
destinata sunt, omnia progressui scientiarum adversa inveniuntur. Lectiones
enim et exercitia ita sunt disposita, ut aliud a consuetis haud facile
cuiquam in mentem veniat cogitare aut contemplari. Si vero unus aut alter
fortasse judicii libertate uti sustinuerit, is sibi soli hanc operam imponere
possit; ab aliorum autem consortio nihil capiet utilitatis. Sin et hoc
toleraverit, tamen in capessenda fortuna industriam hanc et magnanimitatem
sibi non levi impedimento fore experietur. Studia enim hominum in ejusmodi
locis in quorundam authorum scripta, veluti in carceres, conclusa sunt; a quibus si quis dissentiat, continuo ut homo turbidus et rerum novarum
cupidus corripitur. At magnum certe discrimen inter res civiles et artes: non enim idem periculum a novo motu et a nova luce. Verum in rebus civilibus
mutatio etiam in melius suspecta est ob perturbationem; cum civilia authoritate,
consensu, fama, et opinione, non demonstratione, nitantur. In artibus autem
et scientiis, tanquam in metalli fodinis, omnia novis operibus et ulterioribus
progressibus circumstrepere debent. Atque secundum rectam rationem res
ita se habet, sed interim non ita vivtur: sed ista, quam diximus, doctrinarum
administratio et politia scientiarum augmenta durius premere consuevit.

XCI.

Atque insuper licet ista invidia cessaverit; tamen satis est ad cohibendum
augmentum scientiarum, quod hujusmodi conatus et industriae praemiis careant.
Non enim penes eosdem est cultura scientiarum et praemium. Scientiarum
enim augmenta a magnis utique ingeniis proveniunt; at pretia et praemia
scientiarum sunt penes vulgus aut principes viros, qui (nisi raro admodum)
vix mediocriter docti sunt. Quinetiam hujusmodi progressus non solum praemiis
et beneficentia hominum, verum etiam ipsa populari laude destituti sunt.
Sunt enim illi supra captum maximae partis hominum, et ab opinionum vulgarium
ventis facile obruuntur et extinguuntur. Itaque nil mirum, si res illa
non foeliciter successerit, quae in honore non fuit.

XCII.

Sed longe maximum progressibus scientiarum, et novis pensis ac provinciis
in iisdem suscipiendis, obstaculum deprehenditur in desperatione hominum,
et suppositione impossibilis. Solent enim viri prudentes et severi in hujusmodi
rebus plane diffidere: naturae obscuritatem, vitae brevitatem, sensuum
fallacias, judicii infirmitatem, experimentorum difficultates, et similia
secum reputantes. Itaque existimant, esse quosdam scientiarum, per temporum
et aetatum mundi revolutiones, fluxus et refluxus; cum aliis temporibus
crescant et floreant, aliis declinent et jaceant: ita tamen, ut cum ad
certum quendam gradum et statum pervenerint, nil ulterius possint.

Itaque
si quis majora credat aut spondeat, id putant esse cujusdam impotentis
et immaturi animi; atque hujusmodi conatus initia scilicet laeta, media
ardua, extrema confusa habere. Atque cum hujusmodi cogitationes eae sint,
quae in viros graves et judicio praestantes facile cadant, currandum revera
est, ne rei optimae et pulcherrimae amore capti severitatem judicii relaxemus,
aut minuamus; et sedulo videndum, quid spei affulgeat, et ex qua parte
se ostendat; atque auris levioribus spei rejectis, eae, quae plus firmitudinis
habere videntur, omnino discutiendae sunt et pensitandae. Quinetiam prudentia
civilis ad consilium vocanda est et adhibenda, quae ex praescripto diffidit,
et de rebus humanis in deterius conjicit. Itaque jam et de spe dicendum
est; praesertim cum nos promissores non simus, nec vim aut insidias hominum
judiciis faciamus aut struamus, sed homines manu et sponte ducamus. Atque
licet longe potentissimum futurum sit remedium ad spem imprimendam, quando
homines ad particularia, praesertim in tabulis nostris inveniendi digesta
et disposita (quae partim ad secundam, sed multo magis ad quartam Instaurationis
nostrae partem pertinent), adducemus; cum hoc ipsum sit non spes tantum,
sed tanquam res ipsa: tamen ut omnia clementius fiant, pergendum est in
instituto nostro de praeparandis hominum mentibus; cujus praeparationis
ista ostensio spei pars est non exigua. Nam absque ea, reliqua faciunt
magis ad contristationem hominum (scilicet, ut deteriorem et viliorem habeant
de iis, quae jam in usu sunt, opinionem, quam nunc habent, et suae conditionis
infortunium plus sentiant et pernoscant), quam ad alacritatem aliquam inducendam,
aut industriam experiendi acuendam. Itaque conjecturae nostrae, quae spem
in hac re faciunt probabilem, aperiendae sunt et proponendae: sicut Columbus
fecit, ante navigationem illam suam mirabilem maris Atlantici: cum rationes
adduxerit, cur ipse novas terras et continentes praeter eas, quae ante
cognitae fuerunt, inveniri posse confideret: quae rationes, licet primo
rejectae, postea tamen experimento probatae sunt, et rerum maximarum causae
et initia fuerunt.

XCIII.

Principium autem sumendum a Deo: hoc nimirum quod agitur, propter excellentem
in ipso boni naturam, manifeste a Deo esse, qui author boni, et pater luminum
est. In operationibus autem divinis, initia quaeque tenuissima exitum certo
trahunt. Atque quod de spiritualibus dictum est, Regnum Dei non venit cum
observatione, id etiam in omni majore opere Providentiae evenire reperitur; ut omnia sine strepitu et sonitu placide labantur, atque res plane agatur
priusquam homines eam agi putent aut advertant. Neque omittenda est prophetia
Danielis de ultimis mundi temporibus; Multi pertransibunt, et multiplex
erit scientia: manifeste innuens et significans, esse in fatis, id est,
in Providentia, ut pertransitus mundi (qui per tot longinquas navigationes
impletus plane aut jam in opere esse videtur) et augmenta scientiarum in
eandem aetatem incidant.

XCIV.

Sequitur ratio omnium maxima ad faciendam spem; nempe ex erroribus
temporis praeteriti et viarum adhuc tentatarum. Optima enim est ea reprehensio,
quam de statu civili haud prudenter administrato quispiam his verbis complexus
est: Quod ad praeterita pessimum est, id ad futura optimum videri debet.
Si enim vos omnia, quae ad officium vestrum spectant, praestitissetis,
neque tamen res vestrae in meliore loco essent; ne spes quidem ulla reliqua
foret, eas in melius provehi posse. Sed cum rerum vestrarum status, non
a vi ipsa rerum, sed ab erroribus vestris male se habeat; sperandum est,
illis erroribus missis aut correctis, magnam rerum in melius mutationem
fieri posse. Simili modo, si homines per tanta annorum spatia viam veram
inveniendi et colendi scientias tenuissent, nec tamen ulterius progredi
potuissent; audax proculdubio et temeraria foret opinio, posse rem in
ulterius provehi. Quod si in via ipsa erratum sit, atque hominum opera
in iis consumpta, in quibus minime oportebat; sequitur ex eo, non in rebus
ipsis difficultatem oriri, quae potestatis nostrae non sunt, sed in intellectu
humano ejusque usu et applicatione; quae res remedium et medicinam suscipit.
Itaque optimum fuerit illos ipsos errores proponere: quot enim fuerint
errorum impedimenta in praeterito, tot sunt spei argumenta in futurum.
Ea vero licet in his, quae superius dicta sunt, non intacta omnino fuerint; tamen ea etiam nunc breviter, verbis nudis ac simplicibus, repraesentare
visum est.

XCV.

Qui tractaverunt scientias aut empirici aut dogmatici fuerunt. Empirici,
formicae more, congerunt tantum, et utuntur: rationales, aranearum more,
telas ex se conficiunt: apis vero ratio media est, quae materiam ex floribus
horti et agri elicit; sed tamen eam propria facultate vertit et digerit.
Neque absimile philosophiae verum opificium est; quod nec mentis viribus
tantum aut praecipue nititur, neque ex historia naturali et mechanicis
experimentis praebitam materiam, in memoria integram, sed in intellectu
mutatam et subactam, reponit. Itaque ex harum facultatum (experimentalis
scilicet et rationalis) arctiore et sanctiore foedere (quod adhuc factum
non est) bene sperandum est.

XCVI.

Naturalis philosophia adhuc sincera non invenitur, sed infecta et corrupta: in Aristotelis schola, per logicam, in Platonis schola, per theologiam
naturalem; in secunda schola Platonis, Procli, et aliorum, per mathematicam; quae philosophiam naturalem terminare, non generare aut procreare debet.
At ex philosophia naturali pura et impermista meliora speranda sunt.

XCVII.

Nemo adhuc tanta mentis constantia et rigore inventus est, ut decreverit
et sibi imposuerit theorias et notiones communes penitus abolere, et intellectum
abrasum et aequum ad particularia de integro applicare. Itaque ratio illa
humana, quam habemus, ex multa fide, et multo etiam casu, nec non ex puerilibus,
quas primo hausimus, notionibus, farrago quaedam est et congeries.

Quod si quis aetate matura, et sensibus integris, et mente repurgata, se ad
experientiam et ad particularia de integro applicet, de eo melius sperandum
est. Atque hac in parte nobis spondemus fortunam Alexandri Magni: neque
quis nos vanitatis arguat, antequam exitum rei audiat, quae ad exuendam
omnem vanitatem spectat.

Etenim de Alexandro et ejus rebus gestis Aeschines
ita loquutus est: Nos certe vitam mortalem non vivimus; sed in hoc nati
sumus, ut posteritas de nobis portenta narret et praedicet: perinde ac
si Alexandri res gestas pro miraculo habuisset.

At aevis sequentibus Titus
Livius melius rem advertit et introspexit, atque de Alexandro hujusmodi
quippiam dixit: Eum non aliud quam bene ausum vana contemnere. Atque simile
etiam de nobis judicium futuris temporibus factum iri existimamus: Nos
nil magni fecisse; sed tantum ea, quae pro magnis habentur, minoris fecisse.
Sed interim (quod jam diximus) non est spes nisi in regeneratione scientiarum; ut eae scilicet ab experientia certo ordine excitentur et rursus condantur: quod adhuc factum esse aut cogitatum nemo (ut arbitramur) affirmaverit.

XCVIII.

Atque experientiae fundamenta (quando ad hanc omnino deveniendum est)
aut nulla, aut admodum infirma adhuc fuerunt; nec particularium sylva
et materies, vel numero, vel genere, vel certitudine, informando intellectui
competens, aut ullo modo sufficiens, adhuc quaesita est et congesta. Sed
contra homines docti (supini sane et faciles) rumores quosdam experientiae,
et quasi famas et auras ejus, ad philosophiam suam vel constituendam vel
confirmandam exceperunt, atque illis nihilominus pondus legitimi testimonii
attribuerunt. Ac veluti si regnum aliquod aut status non ex literis et
relationibus a legatis et nuntiis fide dignis missis, sed ex urbanorum
sermunculis et ex triviis consilia sua et negotia gubernaret; omnino talis
in philosphiam administratio, quatenus ad experientiam, introducta est.
Nil debitis modis exquisitum, nil verificatum, nil numeratum, nil appensum,
nil dimensum in naturali historia reperitur. At quod in observatione indefinitum
et vagum, id in informatione fallax et infidum est. Quod si cui haec mira
dictu videantur, et querelae minus justae propiora, cum Aristoteles tantus
ipse vir, et tanti regis opibus subnixus, tam accuratam de animalibus historiam
confecerit, atque alii nonnulli majore diligentia (licet strepitu minore)
multe adjecerint, et rursus alii de plantis, de metallis, et fossilibus,
historias et narrationes copiosas conscripserint; is sane non satis attendere
et perspicere videtur, quid agatur in praesentia. Alia enim est ratio naturalis
historiae, quae propter se confecta est; alia ejus, quae collecta est
ad informandum intellectum in ordine ad condendam philosophiam. Atque hae
duae historiae tum aliis rebus, tum praecipue in hoc differunt; quod prima
ex illis specierum naturalium varietatem, non artium mechanicarum experimenta
contineat. Quemadmodum enim in civilibus ingenium cujusque, et occultus
animi affectuumque sensus, melius elicitur, cum quis in perturbatione ponitur,
quam alias: simili modo, et occulta naturae magis se produnt per vexationes
artium, quam cum cursu suo meant. Itaque tum demum bene sperandum est de
naturali philosophia, postquam historia naturalis (quae ejus basis est
et fundamentum) melius instructa fuerit; antea vero minime.

XCIX.

Atque rursus in ipsa experimentorum mechanicorum copia, summa eorum,
quae ad intellectus informationem maxime faciunt et juvant, detegitur inopia.
Mechanicus enim, de veritatis inquisitione nullo modo sollicitus, non ad
alia quam quae operi suo subserviunt aut animum erigit aut manum porrigit.
Tum vero de scientiarum ulteriore progressu spes bene fundabitur, quum
in Historiam Naturalem recipientur et aggregabuntur complura experimenta,
quae in se nullius sunt usus, se ad inventionem causarum et axiomatum tantum
faciunt; quae nos lucifera experimenta, ad differentiam fructiferorum,
appellare consuevimus. Illa autem miram habent in se virtutem et conditionem; hanc videlicet, quod nunquam fallant aut frustrentur. Cum enim ad hoc
adhibeantur, non ut opus aliquod efficiant sed ut causam naturalem in aliquo
revelent, quaquaversum cadunt, intentioni aeque satisfaciunt; cum quaestionem
terminent.

C.

At non solum copia major experimentorum quaerenda est et procuranda,
atque etiam alterius generis, quam adhuc factum est; sed etiam methodus
plane alia et ordo et processus continuande et provehendae Experientiae
introducenda. Vaga enim Experientia et se tantum sequens (ut superius dictum
est) mera palpatio est, et homines potius stupefacit quam informat. At
cum Experientia lege certa procedet, seriatim et continenter, de scientiis
aliquid melius sperari poterit.

CI.

Postquam vero copia et materies Historiae Naturalis et Experientiae,
talis qualis ad opus intellectus sive ad opus philosophicum requiritur,
praesto jam sit et parata; tamen nullo modo sufficit intellectus, ut in
illam materiem agat sponte et memoriter; non magis, quam si quis computationem
alicujus ephemeridis memoriter se tenere et superare posse speret. Atque
hactenus tamen potiores meditationis partes quam scriptionis in inveniendo
fuerunt; neque adhuc Experientia literata facta est: atqui nulla nisi
de scripto inventio probanda est. Illa vero in usum inveniente, ab Experientia
facta demum literata melius sperandum.

CII.

Atque insuper cum tantus sit particularium numerus et quasi exercitus,
isque ita sparsus et diffusus, ut intellectum disgreget et confundat, de
velitationibus et levibus motibus et transcursibus intellectus non bene
sperandum est; nisi fiat instructio et coordinatio, per tabulas inveniendi
idoneas et bene dispositas et tanquam vivas, eorum quae pertinent ad subjectum
in quo versatur inquisitio, atque ad harum tabularum auxilia praeparata
et digesta mens applicetur.

CIII.

Verum post copiam particularium rite et ordine veluti sub oculos positorum,
non statim transeundum est ad inquisitionem et inventionem novorum particularium
aut operum; aut saltem, si hoc fiat, in eo non acquiescendum. Neque enim
negamus, postquam omnia omnium artium experimenta collecta et digesta fuerint
atque ad unius hominis notitam et judicium pervenerint, quin ex ipsa traductione
experimentorum unius artis in alias multa nova inveniri possint ad humanam
vitam et statum utilia, per istam Experientiam quam vocamus Literatam:
sed tamen minora de ea speranda sunt; majora vero a nova luce Axiomatum
ex particularibus illis certa via et regula eductorum, quae rursus nova
particularia indicent et designent. Neque enim in plano via sita est, sed
ascendendo et descendendo; ascendendo primo ad Axiomata, descendendo ad
Opera.

CIV.

Neque tamen permittendum est, ut intellectus a particularibus ad axiomata
remota et quasi generalissima (qualia sunt principia, quae vocant, artium
et rerum) saliat et volet; et ad eorum immotam veritatem axiomata media
probet et expediat: quod adhuc factum est, prono ad hoc impetu naturali
intellectus, atque etiam ad hoc ipsum, per demonstrationes quae fiunt per
syllogismum, jampridem edocto et assuefacto. Sed de scientiis tum demum
bene sperandum est, quando per scalam veram, et per gradus continuos et
non intermissos aut hiulcos, a particularibus ascendetur ad axiomata minora,
et deinde ad media, alia aliis superiora, et postremo demum ad generalissima.
Etenim axiomata infirma non multum ab experientia nuda discrepant. Suprema
vero illa et generalissima (quae habentur) notionalia sunt et abstracta,
et nil habent solidi. At media sunt axiomata illa vera et solida et viva,
in quibus humanae res et fortunae sitae sunt; et supra haec quoque, tandem
ipsa illa generalissima; talia scilicet quae non abstracta sint, sed per
haec media vere limitantur.

Itaque hominum intellectui non plumae addendae,
sed plumbum potius et pondera; ut cohibeant omnem saltum et volatum. Atque
hoc adhuc factum non est; quum vero factum fuerit, melius de scientiis
sperare licebit.

CV.

In constituendo autem axiomate, forma inductionis alia quam adhuc in
usu fuit excogitanda est; eaque non ad principia tantum (quae vocant)
probanda et invenienda, sed etiam ad axiomata minora et media, denique
omnia. Inductio enim quae procedit per enumerationem simplicem res puerilis
est, et precario concludit, et periculo exponitur ab instantia contradictoria,
et plerumque secundum pauciora quam par est, et ex his tantummodo quae
praesto sunt, pronunciat. At inductio, quae ad inventionem et demonstrationem
scientiarum et artium erit utilis, naturam separare debet, per rejectiones
et exclusiones debitas; ac deinde, post negativas tot quot sufficiunt,
super affirmativas concludere; quod adhuc factum non est, nec tentatum
certe, nisi tantummodo a Platone, qui ad excutiendas definitiones et ideas
hac certe forma inductionis aliquatenus utitur. Verum ad hujus inductionis,
sive demonstrationis, instructionem bonam et legitimam quamplurima adhibenda
sunt, quae adhuc nullius mortalium cogitationem subiere; adeo ut in ea
major sit consumenda opera, quam adhuc consumpta est in syllogismo. Atque
hujus inductionis auxilio, non solum ad axiomata invenienda, verum etiam
ad notiones terminandas, utendum est. Atque in hac certe inductione spes
maxima sita est.

CVI.

At in axiomatibus constituendis per hanc inductionem, examinatio et
probatio etiam facienda est, utrum quod constituitur axioma aptatum sit
tantum et ad mensuram factum eorum particularium ex quibus extrahitur;
an vero sit amplius et latius. Quod si sit amplius aut latius, videndum
an eam suam amplitudinem et latitudinem per novorum particularium designationem,
quasi fide-jussione quadam, firmet; ne vel in jam notis tantum haereamus,
vel laxiore fortasse complexu umbras et formas abstractas, non solida et
determinata in materia, prensemus. Haec vero cum in usum venerint, solida
tum demum spes merito affulserit.

CVII.

Atque hic etiam resumendum est, quod superius dictum est de Naturali
Philosophia producta et scientiis particularibus ad eam reductis, ut non
fiat scissio et truncatio scientiarum; nam etiam absque hoc minus de progressu
sperandum est.

CVIII.

Atque de desperatione tollenda et spe facienda, ex praeteriti temporis
erroribus valere jussis aut rectificatis, jam dictum est. Videndum autem
et si quae alia sint quae spem faciant. Illud vero occurrit; si hominibus
non quaerentibus, et aliud agentibus, multa utilia, tanquam casu quodam
aut per occasionem, inventa sint; nemini dubium esse posse, quin iisdem
quaerentibus et hoc agentibus, idque via et ordine, non impetu et desultorie,
longe plura detegi necesse sit. Licet enim semel aut iterum accidere possit,
ut quispiam in id forte fortuna incidat, quod magno conatu et de industria
scrutantem antea fugit; tamen in summa rerum proculdubio contrarium invenitur.
Itaque longe plura et meliora, atque per minora intervalla, a ratione et
industria et directione et intentione hominum speranda sunt, quam a casu
et instinctu animalium et hujusmodi, quae hactenus principium inventis
dederunt.

CIX.

Etiam illud ad spem trahi possit, quod nonnulla ex his quae jam inventa
sunt ejus sint generis ut antequam invenirentur haud facile cuiquam in
mentem venisset de iis aliquid suspicari; sed plane quis illa ut impossibilia
contempsisset. Solent enim homines de rebus novis ad exemplum veterum,
et secundum phantasiam ex iis praeceptam et inquinatam, hariolari; quod
genus opinandi fallacissimum est, quandoquidem multa ex his quae ex fontibus
rerum petuntur per rivulos consuetos non fluant. Veluti si quis, ante tormentorum
igneorum inventionem, rem per effectus descripsisset, atque in hunc modum
dixisset: inventum quoddam detectum esse, per quod muri et munitiones
quaeque maximae ex longo intervallo concuti et dejici possint; homines
sane de viribus tormentorum et machinarum per pondera et rotas et hujusmodi
arietationes et impulsus multiplicandis, multa et varia secum cogitaturi
fuissent; de vento autem igneo, tam subito et violenter se expandente
et exsufflante, vix unquam aliquid alicujus imaginationi aut phantasiae
occursurum fuisset; utpote cujus exemplum in proximo non vidisset, nisi
forte in terrae motu aut fulmine, quae, ut magnalia naturae et non imitabilia
ab homine, homines statim rejecturi fuissent.

Eodem modo si, ante fili
bombycini inventionem, quispiam hujusmodi sermonem injecisset: esse quoddam
fili genus inventum ad vestium et supellectilis usum, quod filum linteum
aut laneum tenuitate, et nihilominus tenacitate, ac etiam splendore et
mollitie, longe superaret; homines statim aut de serico aliquo vegetabili,
aut de animalis alicujus pilis delicatioribus, aut de avium plumis et lanugine,
aliquid opinaturi fuissent; verum de vermis pusilli textura, eaque tam
copiosa et se renovante et anniversaria, nil fuissent certe commenturi.
Quod si quis etiam de vermi verbum aliquod injecisset, ludibrio certe futurus
fuisset, ut qui novas aranearum operas somniaret.

Similiter, si ante inventionem
acus nauticae quispiam hujusmodi sermonem intulisset: inventum esse quoddam
instrumentum, per quod cardines et puncta coeli exacte capi et dignosci
possint; homines statim de magis exquisita fabricatione instrumentorum
astronomicorum ad multa et varia, per agitationem phantasiae, discursuri
fuissent; quod vero aliquid inveniri possit, cujus motus cum coelestibus
tam bene conveniret, atque ipsum tamen ex coelestibus non esset, sed tantum
substantia lapidea aut metallica, omnino incredibile visum fuisset. Atque
haec tamen et similia per tot mundi aetates homines latuerunt, nec per
philosophiam aut artes rationales inventa sunt, sed casu et per occasionem; suntque illius (ut diximus) generis, ut ab iis quae antea cognita fuerunt
plane heterogenea et remotissima sint, ut praenotio aliqua nihil prorsus
ad illa conducere potuisset.

Itaque sperandum omnino est, esse adhuc in
naturae sinu multa excellentis usus recondita, quae nullam cum jam inventis
cognationem habent aut parallelismum, sed omnino sita sunt extra vias phantasiae; quae tamen adhuc inventa non sunt; quae proculdubio per multos saeculorum
circuitus et ambages et ipsa quandoque prodibunt, sicut illa superiora
prodierunt; sed per viam, quam nunc tractamus, propere et subito et simul
repraesentari et anticipari possunt.

CX.

Attamen conspiciuntur et alia inventa ejus generis, quae fidem faciant,
posse genus humanum nobilia inventa, etiam ante pedes posita, praeterire
et transilire. Utcunque enim pulveris tormentarii vel fili bombycini vel
acus nauticae vel sacchari vel papyri vel similium inventa quibusdam rerum
et naturae proprietatibus niti videantur, at certe imprimendi artificium
nil habet quod non sit apertum et fere obvium. Et nihilominus homines,
non advertentes literarum modulos difficilius scilicet collocari quam literae
per motum manus scribantur, sed hoc interesse, quod literarum moduli semel
collocati infinitis impressionibus, literae autem per manum exaratae unicae
tantum scriptioni, sufficiant; aut fortasse iterum non advertentes atramentum
ita inspissari posse, ut tingat, non fluat; praesertim literis resupinatis
et impressione facta desuper; hoc pulcherrimo invento (quod ad doctrinarum
propagationem tantum facit) per tot saecula caruerunt.

Solet autem mens
humana, in hoc inventionis curriculo, tam laeva saepenumero et male composita
esse, ut primo diffidat, et paulo post se contemnat; atque primo incredibile
ei videatur aliquid tale inveniri posse, postquam autem inventum sit, incredibile
rursus videatur id homines tamdiu fugere potuisse. Atque hoc ipsum ad spem
rite trahitur; superesse nimirum adhuc magnum inventorum cumulum, qui
non solum ex operationibus incognitis eruendis, sed et ex jam cognitis
transferendis et componendis et applicandis, per eam quam diximus Experientiam
Literatam, deduci possit.

CXI.

Neque illud omittendum ad faciendam spem: reputent (si placet) homines
infinitas ingenii, temporis, facultatum expensas, quas homines in rebus
et studiis longe minoris usus et pretii collocant; quorum pars quota si
ad sana et solida verteretur, nulla non difficultas superari possit. Quod
idcirco adjungere visum est, quia plane fatemur Historiae Naturalis et
Experimentalis collectionem, qualem animo metimur et qualis esse debet,
opus esse magnum, et quasi regium, et multae operae atque impensae.

CXII.

Interim particularium multitudinem nemo reformidet, quin potius hoc
ipsum ad spem revocet. Sunt enim artium et naturae particularia Phaenomena
manipuli instar ad ingenii commenta, postquam ab evidentia rerum disjuncta
et abstracta fuerint. Atque hujus viae exitus in aperto est, et fere in
propinquo; alterius exitus nullus, sed implicatio infinita. Homines enim
adhuc parvam in Experientia moram fecerunt, et eam leviter perstrinxerunt,
sed in meditationibus et commentationibus ingenii infinitum tempus contriverunt.
Apud nos vero si esset praesto quispiam qui de facto naturae ad interrogata
responderet, paucorum annorum esset inventio causarum et scientiarum omnium.

CXIII.

Etiam nonnihil hominibus spei fieri posse putamus ab exemplo nostro
proprio; neque jactantiae causa hoc dicimus sed quod utile dictu sit.
Si qui diffidant, me videant, hominem inter homines aetatis meae civilibus
negotiis occupatissimum, nec firma admodum valetudine (quod magnum habet
temporis dispendium), atque in hac re plane protopirum, et vestigia nullius
sequutum, neque haec ipsa cum ullo mortalium communicantem, et tamen veram
viam constanter ingressum et ingenium rebus submittentem, haec ipsa aliquatenus
(ut existimamus) provexisse: et deinceps videant, quid ab hominibus otio
abundantibus, atque a laboribus consociatis, atque a temporum successione,
post haec indicia nostra expectandum sit; praesertim in via quae non singulis
solummodo pervia est (ut fit in via illa rationali), sed ubi hominum labores
et operae (praesertim quantum ad experientiae collectam) optime distribui
et deinde componi possint. Tum enim homines vires suas nosse incipient,
cum non eadem infiniti, sed alia alii praestabunt.

CXIV.

Postremo, etiamsi multo infirmior et obscurior aura spei ab ista Nova
Continente spiraverit, tamen omnino experiendum esse (nisi velimus animi
esse plane abjecti) statuimus. Non enim res pari periculo non tentatur,
et non succedit; cum in illo ingentis boni, in hoc exiguae humanae operae,
jactura vertatur. Verum ex dictis, atque etiam ex non dictis, visum est
nobis spei abunde subesse, non tantum homini strenuo ad experiendum, sed
etiam prudenti et sobrio ad credendum.

CXV.

Atque de desperatione tollenda, quae inter causas potentissimas ad progressum
scientiarum remorandum et inhibendum fuit, jam dictum est. Atque simul
sermo de signis et causis errorum, et inertiae et ignorantiae quae invaluit,
absolutus est; praesertim cum subtiliores causae, et quae in judicium
populare aut observationem non incurrunt, ad ea quae de Idolis animi humani
dicta sunt referri debeant.

Atque hic simul pars destruens Instaurationis
nostrae claudi debet, quae perficitur tribus redargutionibus: redargutione
nimirum Humanae Rationis Nativae et sibi permissae; redargutione Demonstrationum; et redargutione Theoriarum, sive philosophiarum et doctrinarum quae receptae
sunt. Redargutio vero earum talis fuit qualis esse potuit; videlicet per
signa, et evidentiam causarum; cum confutatio alia nulla a nobis (qui
et de principiis et de demonstrationibus ab aliis dissentimus) adhiberi
potuerit.

Quocirca tempus est, ut ad ipsam artem et normam Interpretandi
Naturam veniamus; et tamen nonnihil restat quod praevertendum est. Quum
enim in hoc primo Aphorismorum libro illud nobis propositum sit, ut tam
ad intelligendum quam ad recipiendum ea quae sequuntur mentes hominum praeparentur; expurgata jam et abrasa et aequata mentis area, sequitur ut mens sistatur
in positione bona, et tanquam aspectu benevolo, ad ea quae proponemus.
Valet enim in re nova ad praejudicium, non solum praeoccupatio fortis opinionis
veteris, sed et praeceptio sive praefiguratio falsa rei quae affertur.
Itaque conabimur efficere ut habeantur bonae et verae de iis quae adducimus
opiniones, licet ad tempus tantummodo, et tanquam usurariae, donec res
ipsa pernoscatur.

CXVI.

Primo itaque postulandum videtur, ne existiment homines nos, more antiquorum
Graecorum, aut quorundam novorum hominum, Telesii, Patricii, Severini,
sectam aliquam in philosophia condere velle. Neque enim hoc agimus; neque
etiam multum interesse putamus ad hominum fortunas quales quis opiniones
abstractas de natura et rerum principiis habeat; neque dubium est, quin
multa hujusmodi et vetera revocari et nova introduci possint; quemadmodum
et complura themata coeli supponi possunt, quae cum phaenomenis sat bene
conveniunt, inter se tamen dissentiunt.

At nos de hujusmodi rebus opinabilibus,
et simul inutilibus, non laboramus. At contra nobis constitutum est experiri,
an revera potentiae et amplitudinis humanae firmiora fundamenta jacere
ac fines in latius proferre possimus. Atque licet sparsim, et in aliquibus
subjectis specialibus, longe veriora habeamus et certiora (ut arbitramur)
atque etiam magis fructuosa quam quibus homines adhuc utuntur (quae in
quintam Instaurationis nostrae partem congessimus), tamen theoriam nullam
universalem aut integram proponimus. Neque enim huic rei tempus adhuc adesse
videtur. Quin nec spem habemus vitae producendae ad sextam. Instaurationis
partem (quae philosophiae per legitimam Naturae Interpretationem inventae
destinata est) absolvendam; sed satis habemus si in mediis sobrie et utiliter
nos geramus, atque interim semina veritatis sincerioris in poteros spargamus,
atque initiis rerum magnarum non desimus.

CXVII.

Atque quemadmodum sectae conditores non sumus, ita nec operum particularium
largitores aut promissores. Attamen possit aliquis hoc modo occurrere;
quod nos, qui tam saepe operum mentionem faciamus et omnia eo trahamus,
etiam operum, etiam operum aliquorum pignora exhibeamus. Verum via nostra
et ratio (ut saepe perspicue diximus et adhuc dicere juvat) ea est; ut
non opera ex operibus sive experimenta ex experimentis (ut empirici), sed
ex operibus et experimentis causas et axiomata, atque ex causis et axiomatibus
rursus nova opera et experimenta (ut legitimi Naturae Interpretes), extrahamus.
Atque licet in tabulis nostris inveniendi (ex quibus quarta pars Instaurationis
consistit), atque etiam exemplis particularium (quae in secunda parte adduximus),
atque insuper in observationibus nostris super historiam (quae in tertia
parte operis descripta est), quivis vel mediocris perspicaciae et solertiae
complurium operum nobilium indicationes et designationes ubique notabit; ingenue tamen fatemur, historiam naturalem quam adhuc habemus, aut ex
libris aut ex inquisitione propria, non tam copiosam esse et verificatam,
ut legitimae Interpretationi satisfacere aut ministrare possit.

Itaque
si quis ad mechanica sit magis aptus et paratus, atque sagax ad venanda
opera ex conversatione sola cum experimentis, ei permittimus et relinquimus
illam industriam, ut ex historia nostra et tabulis multa tanquam in via
decerpat et applicet ad opera, ac veluti foenus recipiat ad tempus, donec
sors haberi possit. Nos vero, cum ad majora contendamus, moram omnem praeproperam
et praematuram in istiusmodi rebus tanquam Atalantae pilas (ut saepius
solemus dicere) damnamus. Neque enim aurea poma pueriliter affectamus,
sed omnia in victoria cursus artis super naturam ponimus; neque muscum
aut segetem herbidam demetere festinamus, sed messem tempestivam expectamus.

CXVIII.

Occurret etiam alicui proculdubio, postquam ipsam historiam nostram
et inventionis tabulas perlegerit, aliquid in ipsis experimentis minus
certum, vel omnino falsum; atque propterea secum fortasse reputabit, fundamentis
et principiis falsis et dubiis inventa nostra niti. Verum hoc nihil est
; necesse enim est talia sub initiis evenire. Simile enim est ac si in
scriptione aut impressione una forte litera aut altera perperam posita
aut collocata sit; id enim legentem non multum impedire solet, quandoquidem
errata ab ipso sensu facile corriguntur. Ita etiam cogitent homines, multa
in historia naturali experimenta falso credi et recipi posse, quae paulo
post a causis et axiomatibus inventis facile expunguntur et rejiciuntur.
Sed tamen verum est, si in historia naturali et experimentis magna et crebra
et continua fuerint errata, illa nulla ingenii aut artis foelicitate corrigi
aut emendari posse. Itaque si in historia nostra naturali, quae tanta diligentia
et severitate et fere religione probata et collecta est, aliquid in particularibus
quandoque subsit falsitatis aut erroris, quid tandem de naturali historia
vulgari, quae prae nostra tam negligens est et facilis, dicendum erit?
aut de philosophia et scientiis super hujusmodi arenas (vel syrtes potius)
aedificatis? Itaque hoc quod diximus neminem moveat.

CXIX.

Occurrent etiam in historia nostra et experimentis plurimae res, primo
leves et vulgatae, deinde viles et illiberales, postremo nimis subtiles
ac mere speculativae, et quasi nullius usus: quod genus rerum hominum
studia avertere et alienare possit.

Atque de istis rebus, quae videntur
vulgatae, illud homines cogitent; solere sane eos adhuc nihil aliud agere,
quam ut eorum quae rara sunt causas ad ea quae frequenter fiunt referant
et accommodent, at ipsorum quae frequenter eveniunt nullas causas inquirant,
sed ea ipsa recipiant tanquam concessa et admissa. Itaque non ponderis,
non rotationis coelestium, non caloris, non frigoris, non luminis, non
duri, non mollis, non tenuis, non densi, non liquidi, non consistentis,
non animati, non inanimati, non similaris, non dissimilaris, nec demum
organici, causas quaerunt; sed illis, tanquam pro evidentibus et manifestis,
receptis, de ceteris rebus, quae non tam frequenter et familiariter occurrunt,
disputant et judicant. Nos vero, qui satis scimus nullum de rebus raris
aut notabilibus judicium fieri posse, multo minus res novas in lucem protrahi,
absque vulgarium rerum causis et causarum causis rite examinatis et repertis,
necessario ad res vulgarissimas in historiam nostram recipiendas compellimur.
Quinetiam nil magis philosophiae offecisse deprehendimus quam quod res,
quae familiares sunt et frequenter occurrunt, contemplationem hominum non
morentur et detineant, sed recipiantur obiter, neque earum causae quaeri
soleant: ut non saepius requiratur informatio de rebus ignotis, quam attentio
in notis.

CXX.

Quod vero ad rerum vilitatem attinet, vel etiam turpitudinem, quibus
(ut ait Plinius) honos praefandus est; eae res, non minus quam lautissimae
et pretiosissimae, in historiam naturalem recipiendae sunt. Neque propterea
polluitur naturalis historia: sol enim aeque palatia et cloacas ingreditur,
neque tamen polluitur. Nos autem non Capitolium aliquod aut Pyramidem hominum
superbiae dedicamus aut condimus, sed templum sanctum ad exemplar mundi
in intellectu humano fundamus. Itaque exemplar sequimur. Nam quicquid essentia
dignum est, id etiam scientia dignum, quae est essentiae imago. At vilia
aeque subsistunt ac lauta. Quinetiam, ut e quibusdam putridis materiis,
veluti musco et zibetho, aliquando optimi odores generantur; ita et ab
instantiis vilibus et sordidis quandoque eximia lux et informatio emanat.
Verum de hoc nimis multa; cum hoc genus fastidii sit plane puerile et
effoeminatum.

CXXI.

At de illo omnino magis accurate dispiciendum; quod plurima in historia
nostra captui vulgari, aut etiam cuivis intellectui (rebus praesentibus
assuefacto), videbuntur curiosae cujusdam et inutilis subtilitatis. Itaque
de hoc ante omnia et dictum et dicendum est: hoc scilicet; nos jam sub
initiis et ad tempus, tantum lucifera experimenta, non fructifera quaerere; ad exemplum creationis divinae, quod saepius diximus, quae primo die
lucem tantum produxit, eique soli unum integrum diem attribuit, neque illo
die quicquam materiati operis immiscuit.

Itaque si quis istiusmodi res
nullius esse usus putet, idem cogitat ac si nullum etiam lucis esse usum
censeat, quia res scilicet solida aut materiata non sit. Atque revera dicendum
est, simplicum naturarum cognitionem bene examinatam et definitam instar
lucis esse; quae ad universa operum penetralia aditum praebet, atque tota
agmina operum et turmas, et axiomatum nobilissimorum fontes, potestate
quadam complectitur et post se trahit; in se tamen non ita magni usus
est. Quin et literarum elementa per se et separatim nihil significant nec
alicujus usus sunt, sed tamen ad omnis sermonis compositionem et apparatum
instar materiae primae sunt. Etiam semina rerum potestate valida, usu (nisi
in processu suo) nihili sunt. Atque lucis ipsius radii dispersi, nisi coeant,
beneficium suum non impertiuntur.

Quod si quis subtilitatibus speculativis
offendatur, quid de scholasticis viris dicendum erit, qui subtilitatibus
immensum indulserunt? quae tamen subtilitates in verbis, aut saltem vulgaribus
notionibus (quod tantundem valet), non in rebus aut natura consumptae fuerunt,
atque utilitatis expertes erant, non tantum in origine, sed etiam in consequentiis; tales autem non fuerunt, ut haberent in praesens utilitatem nullam, sed
per consequens infinitam; quales sunt eae de quibus loquimur. Hoc vero
sciant homines pro certo, omnem subtilitatem disputationum et discursuum
mentis, si adhibeatur tantum post axiomata inventa, seram esse et praeposteram; et subtilitatis tempus verum ac proprium, aut saltem praecipuum, versari
in pensitanda experientia et inde constituendis axiomatibus: nam illa
altera subtilitas naturam prensat et captat, sed nunquam apprehendit aut
capit. Et verissimum certe est quod de occasione sive fortuna dici solet,
si transferatur ad naturam: videlicet, eam a fronte comatam, ab occipitio
calvam esse.

Denique de contemptu in naturali historia rerum aut vulgarium,
aut vilium, aut nimis subtilium et in originibus suis inutilium, illa vox
mulierculae ad tumidum principem, qui petitionem ejus ut rem indignam et
majestate sua inferiorem abjecisset, pro oraculo sit; Disne ergo rex esse: quia certissimum est, imperium in naturam, si quis hujusmodi rebus ut
nimis exilibus et minutis vacare nolit, nec obtineri nec geri posse.

CXXII.

Occurrit etiam et illud; mirabile quiddam esse et durum, quod nos omnes
scientias atque omnes authores simul ac veluti uno ictu et impetu summoveamus: idque non assumpto aliquo ex antiquis in auxilium et praesidium nostrum,
sed quasi viribus propriis.

Nos autem scimus, si minus sincera fide agere
voluissemus, non difficile fuisse nobis, ista quae afferuntur vel ad antiqua
saecula ante Graecorum tempora (cum scientiae de natura magis fortasse
sed tamen majore cum silentio floruerint, neque in Graecorum tubas et fistulas
adhuc incidissent), vel etiam (per partes certe) ad aliquos ex Graecis
ipsis referre, atque astipulationem et honorem inde petere: more novorum
hominum, qui nobilitatem sibi ex antiqua aliqua prosapia, per genealogiarum
favores, astruunt et affingunt. Nos vero rerum evidentia freti, omnem commenti
et imposturae conditionem rejicimus; neque ad id quod agitur plus interesse
putamus, utrum quae jam invenientur antiquis olim cognita, et per rerum
vicissitudines et saecula occidentia et orientia sint, quam hominibus curae
esse debere, utrum Novus Orbis fuerit insula illa Atlantis et veteri mundo
cognita, an nunc primum reperta. Rerum enim inventio a naturae luce petenda,
non ab antiquitatis tenebris repetenda est.

Quod vero ad universalem istam
reprehensionem attinet, certissimum est vere rem reputanti, eam et magis
probabilem esse et magis modestam, quam si facta fuisset ex parte. Si enim
in primis notionibus errores radicati non fuissent, fieri non potuisset
quin nonnulla recte inventa alia perperam inventa correxissent. Sed cum
errores fundamentales fuerint, atque ejusmodi, ut homines potius res neglexerint
ac praeterierint, quam de illis pravum aut falsum judicium fecerint; minime
mirum est, si homines id non obtinuerint quod non egerint, nec ad metam
pervenerint quam non posuerint aut collocarint, neque viam emensi sint
quam non ingressi sint aut tenuerint.

Atque insolentiam rei quod attinet; certe si quis manus constantia atque oculi vigore lineam magis rectam
aut circulum magis perfectum se describere posse quam alium quempiam sibi
assumat, inducitur scilicet facultatis comparatio: quod si quis asserat
se adhibita regula aut circumducto circino lineam magis rectam aut circulum
magis perfectum posse describere, quam aliquem alium vi sola oculi et manus,
is certe non admodum jactator fuerit. Quin hoc, quod dicimus, non solum
in hoc nostro conatu primo et incoeptivo locum habet; sed etiam pertinet
ad eos qui huic rei posthac incumbent. Nostra enim via inveniendi scientias
exaequat fere ingenia, et non multum excellentiae eorum relinquit: cum
omnia per certissimas regulas et demonstrationes transigat. Itaque haec
nostra (ut saepe diximus) foelicitatis cujusdam sunt potius quam facultatis,
et potius temporis partus quam ingenii. Est enim certe casus aliquis non
minus in cogitationibus humanis, quam in operibus et factis.

CXXIII.

Itaque dicendum de nobis ipsis quod ille per jocum dixit, praesertim
cum tam bene rem secet: fieri non potest ut idem sentiant, qui aquam et
qui vinum bibant. At caeteri homines, tam veteres quam novi, liquorem biberunt
crudum in scientiis, tanquam aquam vel sponte ex intellectu manantem, vel
per dialecticam, tanquam per rotas ex puteo, haustam. At nos liquorem bibimus
et propinamus ex infinitis confectam uvis, iisque maturis et tempestivis,
et per racemos quosdam collectis ac decerptis, et subinde in torculari
pressis, ac postremo in vase repurgatis et clarificatis. Itaque nil mirum
si nobis cum aliis non conveniat.

CXXIV.

Occurret proculdubio et illud: nec metam aut scopum scientiarum a nobis
ipsis (id quod in aliis reprehendimus) verum et optimum praefixum esse.
Esse enim contemplationem veritatis omni operum utilitate et magnitudine
digniorem et celsiorem: longam vero istam et sollicitam moram in experientia
et materia et rerum particularium fluctibus mentem veluti humo affigere,
vel potius in Tartarum quoddam confusionis et perturbationis dejicere;
atque ab abstractae sapientiae serenitate et tranquillitate (tanquam a
statu multo diviniore) arcere et summovere. Nos vero huic rationi libenter
assentimur; et hoc ipsum, quod innuunt ac praeoptant, praecipue atque
ante omnia agimus. Etenim verum exemplar mundi in intellectu humano fundamus; quale invenitur, non quale cuipiam sua propria ratio dictaverit. Hoc
autem perfici non potest, nisi facta mundi dissectione atque anatomia diligentissima.
Modulos vero ineptos mundorum et tanquam simiolas, quas in philosophiis
phantasiae hominum extruxerunt, omnino dissipandas edicimus. Sciant itaque
homines (id quod superius diximus) quantum intersit inter humanae mentis
idola et divinae mentis ideas. Illa enim nihil aliud sunt quam abstractiones
ad placitum: hae autem sunt vera signacula Creatoris super creaturas,
prout in materia per lineas veras et exquisitas imprimuntur et terminantur.
Itaque ipsissimae res sunt (in hoc genere) veritas et utilitas: atque
opera ipsa pluris facienda sunt, quatenus sunt veritatis pignora, quam
propter vitae commoda.

CXXV.

Occurret fortasse et illud: nos tanquam actum agere, atque antiquos
ipsos eandem quam nos viam tenuisse. Itaque verisimile putabit quispiam
etiam nos, post tantum motum et molitionem, deventuros tandem ad aliquam
ex illis philosophiis quae apud antiquos valuerunt. Nam et illos in meditationum
suarum principiis vim et copiam magnam exemplorum et particularium paravisse,
atque in commentarios per locos et titulos digessisse, atque inde philosophias
suas et artes confecisse, et postea, re comperta, pronuntiasse, et exempla
ad fidem et docendi lumen sparsim addidisse; sed particularium notas et
codicillos ac commentarios suos in lucem edere supervacuum et molestum
putasse: ideoque fecisse quod in aedificando fieri solet, nempe post aedificii
structuram machinas et scalas a conspectu amovisse. Neque aliter factum
esse credere certe oportet. Verum nisi quis omnino oblitus fuerit eorum
quae superius dicta sunt, huic objectioni (aut scrupulo potius) facile
respondebit. Formam enim inquirendi et inveniendi apud antiquos et ipsi
profitemur, et scripta eorum prae se ferunt. Ea autem non alia fuit, quam
ut ab exemplis quibusdam et particularibus (additis notionibus communibus,
et fortasse portione nonnulla ex opinionibus receptis, quae maxime placuerunt)
ad conclusiones maxime generales sive principia scientiarum advolarent,
ad quorum veritatem immotam et fixam conclusiones inferiores per media
educerent ac probarent; ex quibus artem constituebant. Tum demum si nova
particularia et exempla mota essent et adducta quae placitis suis refragarentur,
illa aut per distinctiones aut per regularum suarum explanationes in ordinem
subtiliter redigebant, aut demum per exceptiones grosso modo summovebant: at rerum particularium non refragantium causas ad illa principia sua
laboriose et pertinaciter accommodabant. Verum nec historia naturalis et
experientia illa erat, quam fuisse oportebat (longe certe abest), et ista
advolatio ad generalissima omnia perdidit.

CXXVI.

Occurret et illud: nos, propter inhibitionem quandam pronuntiandi et
principia certa ponendi donec per medios gradus ad generalissima rite perventum
sit, suspensionem quandam judicii tueri, atque ad Acatalepsiam rem deducere.
Nos vero non Acatalepsiam, sed Eucatalepsiam meditamur et proponimus:
sensui enim non derogamus, sed ministramus; et intellectum non contemnimus,
sed regimus. Atque melius est scire quantum opus sit, et tamen nos non
penitus scire putare, quam penitus scire nos putare, et tamen nil eorum
quae opus est scire.

CXXVII.

Etiam dubitabit quispiam potius quam objiciet, utrum nos de Naturali
tantum Philosophia, an etiam de scientiis reliquis, Logicis, Ethicis, Politicis,
secundum viam nostram perficiendis loquamur. At nos certe de universis
haec quae dicta sunt intelligimus: atque quemadmodum vulgaris logica,
quae regit res per syllogismum, non tantum ad naturales, sed ad omnes scientias
pertinet; ita et nostra, quae procedit per inductionem, omnia complectitur.
Tam enim historiam et tabulas inveniendi conficimus de ira, metu, et verecundia,
et similibus; ac etiam de exemplis rerum civilium: nec minus de motibus
mentalibus memoriae, compositionis et divisionis, judicii, et reliquorum,
quam de calido et frigido, aut luce, aut vegetatione, aut similibus. Sed
tamen cum nostra ratio interpretandi, post historiam praeparatam et ordinatam,
non mentis tantum motus et discursus (ut logica vulgaris), sed et rerum
naturam intueatur; ita mentem regimus, ut ad rerum naturam se, aptis per
omnia modis, applicare possit. Atque propterea multa et diversa in doctrina
interpretationis praecipimus, quae ad subjecti, de quo inquirimus, qualitatem
et conditionem, modum inveniendi nonnulla ex parte applicent.

CXXVIII.

At illud de nobis ne dubitare quidem fas sit; utrum nos philosophiam
et artes et scientias quibus utimur destruere et demoliri cupiamus: contra
enim, earum et usum et cultum et honores libenter amplectimur. Neque enim
ullo modo officimus, quin istae, quae invaluerunt, et disputationes alant,
et sermones ornent, et ad professoria munera ac vitae civilis compendia
adhibeantur et valeant; denique, tanquam numismata quaedam, consensu inter
homines recipiantur. Quinetiam significamus aperte, ea quae nos adducimus
ad istas res non multum idonea futura; cum ad vulgi captum deduci omnino
non possint, nisi per effecta et opera tantum. At hoc ipsum, quod de affectu
nostro et bona voluntate erga scientias receptas dicimus, quam vere profiteamur,
scripta nostra in publicum edita (praesertim libri De Progressu Scientiarum)
fidem faciant. Itaque id verbis amplius vincere non conabimur. Illud interim
constanter et diserte monemus; his modis, qui in usu sunt, nec magnos
in scientiarum doctrinis et contemplatione progressus fieri, nec illas
ad amplitudinem operum deduci posse.

CXXIX.

Superest ut de Finis excellentia pauca dicamus. Ea si prius dicta fuissent,
votis similia videri potuissent: sed spe jam facta, et iniquis praejudiciis
sublatis, plus fortasse ponderis habebunt. Quod si nos omnia perfecissemus
et plane absolvissemus, nec alios in partem et consortium laborum subinde
vocaremus, etiam ab hujusmodi verbis abstinuissemus, ne acciperentur in
praedicationem meriti nostri. Cum vero aliorum industria acuenda sit et
animi excitandi atque accendendi, consentaneum est ut quaedam hominibus
in mentem redigamus.

Primo itaque, videtur inventorum nobilium introductio
inter actiones humanas longe primas partes tenere: id quod antiqua saecula
judicaverunt. Ea enim rerum inventoribus divinos honores tribuerunt; iis
autem qui in rebus civilibus merebantur (quales erant urbium et imperiorum
conditores, legislatores, patriarum a diuturnis malis liberatores, tyrannidum
debellatores, et his similes), heroum tantum honores decreverunt. Atque
certe si quis ea recte conferat, justum hoc prisci saeculi judicium reperiet.
Etenim inventorum beneficia ad universum genus humanum pertinere possunt,
civilia ad certas tantummodo hominum sedes: haec etiam non ultra paucas
aetates durant, illa quasi perpetuis temporibus. Atque status emendatio
in civilibus non sine vi et perturbatione plerumque procedit: at inventa
beant, et beneficium deferunt absque alicujus injuria aut tristitia.

Etiam inventa quasi novae creationes sunt, et divinorum operum imitamenta; ut
bene cecinit ille:

'Primum frugiferos foetus mortalibus aegris

Dididerant quondam praestanti nomine Athenae;

Et RECREAVERUNT vitam, legesque rogarunt.'

Atque videtur notatu dignum in Solomone; quod cum imperio, auro, magnificentia
operum, satellitio, famulitio, classe insuper, et nominis claritate, ac
summa hominum admiratione floreret, tamen nihil horum delegerit sibi ad
gloriam sed ita pronuntiaverit: Gloriam Dei esse, celare rem; gloriam
regis, investigare rem.

Rursus (si placet) reputet quipiam, quantum intersit
inter hominum vitam in excultissima quapiam Europae provincia, et in regione
aliqua Novae Indiae maxime fera et barbara: ea tantum differre existimabit,
ut merito hominem homini Deum esse, non solum propter auxilium et beneficium,
sed etiam per status comparationem, recte dici possit. Atque hoc non solum,
non coelum, non corpora, sed artes praestant. Rursus, vim et virtutem et
consequentias rerum inventarum notare juvat; quae non in aliis manifestius
occurrunt, quam in illis tribus quae antiquis incognitae, et quarum primordia,
licet recentia, obscura et ingloria sunt: Artis nimirum Imprimendi, Pulveris
Tormentarii, et Acus Nauticae. Haec enim tria rerum faciem et statum in
orbe terrarum mutaverunt: primum, in re literaria; secundum, in re bellica; tertium, in navigationibus: unde innumerae rerum mutationes sequutae
sunt; ut non imperium aliquod, non secta, non stella, majorem efficaciam
et quasi influxum super res humanas exercuisse videatur, quam ista mechanica
exercuerunt.

Praeterea non abs re fuerit, tria hominum ambitionis genera
et quasi gradus distinguere. Primum eorum, qui propriam potentiam in patria
sua amplificare cupiunt; quod genus vulgare est et degener. Secundum eorum,
qui patriae potentiam et imperium inter humanum genus amplificare nituntur; illud plus certe habet dignitatis, cupiditatis haud minus. Quod si quis
humani generis ipsius potentiam et imperium in rerum universitatem instaurare
et amplificare conetur, ea proculdubio ambitio (si modo ita vocanda sit)
reliquis et sanior est et augustior. Hominis autem imperium in res, in
solis artibus et scientiis ponitur. Naturae enim non imperatur, nisi parendo.

Praeterea, si unius alicujus particularis inventi utilitas ita homines
affecerit, ut eum qui genus humanum universum beneficio aliquo devincire
potuerit homine majorem putaverint; quanto celsius videbitur tale aliquid
invenire, per quod alia omnia expedite inveniri possint? Et tamen (ut verum
omnino dicamus) quemadmodum luci magnam habemus gratiam, quod per eam vias
inire, artes exercere, legere, nos invicem dignoscere possimus; et nihilominus
ipsa visio lucis res praestantior est et pulchrior, quam multiplex ejus
usus: ita certe ipsa contemplatio rerum prout sunt, sine superstitione
aut impostura, errore aut confusione, in seipsa magis digna est, quam universus
inventorum fructus.

Postremo, siquis depravationem scientiarum et artium
ad malitiam et luxuriam et similia objecerit; id neminem moveat. Illud
enim de omnibus mundanis bonis dici potest, ingenio, fortitudine, viribus,
forma, divitiis, luce ipsa, et reliquis. Recuperet modo genus humanum jus
suum in naturam quod ei ex dotatione divina competit, et detur ei copia: usum vero recta ratio et sana religio gubernabit.

CXXX.

Jam vero tempus est ut artem ipsam Interpretandi Naturam proponamus: in qua licet nos utilissima et verissima praecepisse arbitremur, tamen
necessitatem ei absolutam (ac si absque ea nil agi possit) aut etiam perfectionem
non attribuimus. Etenim in ea opinione sumus: si justam Naturae et Experientiae
Historiam praesto haberent homines, atque in ea sedulo versarentur, sibique
duas res imperare possent; unam, ut receptas opiniones et notiones deponerent; alteram, ut mentem a generalissimis et proximis ab illis ad tempus cohiberent; fore ut etiam vi propria et genuina mentis, absque alia arte, in formam
nostram Interpretandi incidere possent. Est enim Interpretatio verum et
naturale opus mentis, demptis iis quae obstant: sed tamen omnia certe
per nostra praecepta erunt magis in procinctu, et multo firmiora. Neque
tamen illis nihil addi posse affirmamus: sed contra, nos, qui mentem respicimus
non tantum in facultate propria, sed quatenus copulatur cum rebus, Artem
inveniendi cum Inventis adolescere posse, statuere debemus.

_________________________

LIBER SECUNDUS

APHORISMORUM
DE INTERPRETATIONE
NATURAE
SIVE
DE REGNO
HOMINIS.
________________________________

APHORISMUS.

I.

Super datum corpus novam naturam sive novas naturas generare et superinducere,
opus et intentio est humanae potentiae. Datae autem naturae Formam, sive
differentiam veram, sive naturam naturantem, sive fontem emanationis (ista
enim vocabula habemus, quae ad indicationem rei proxime accedunt) invenire,
opus et intentio est humanae scientiae. Atque his operibus primariis subordinantur
alia opera duo secundaria et inferioris notae; priori, transformatio corporum
concretorum de alio in aliud, intra terminos Possibilis; posteriori, inventio
in omni generatione et motu latentis processus, continuati ab efficiente
manifesto et materia manifesta usque ad Formam inditam; et inventio similiter
latentis schematismi corporum quiescentium et non in motu.

II.

Quam infeliciter se habeat scientia humana, quae in usu est, etiam ex
illis liquet quae vulgo asseruntur. Recte ponitur; Vere scire, esse per
causas scire. Etiam non male constituuntur causae quatuor; Materia, Forma,
Efficiens, et Finis. At ex his causa finalis tantum abest ut prosit, ut
etiam scientias corrumpat, nisi in hominis actionibus. Formae inventio
habetur pro desperata. Efficiens vero, et materia (quales quaeruntur et
recipiuntur, remotae scilicet, absque latenti processu ad formam) res perfunctoriae
sunt, et superficiales, et nihili fere ad scientiam veram et activam. Neque
tamen obliti sumus nos superius notasse et correxisse errorem mentis humanae,
in deferendo formis primas essentiae. Licet enim in natura nihil vere existat
praeter corpora individua, edentia actus puros individuos ex lege; in
doctrinis tamen, illa ipsa lex, ejusque inquisitio et inventio atque explicatio,
pro fundamento est tam ad sciendum, quam ad operandum. Eam autem legem,
ejusque paragraphos, formarum nomine intelligimus; praesertim cum hoc
vocabulum invaluerit, et familiariter occurrat.

III.

Qui causam alicujus naturae (veluti albedinis aut caloris) in certis
tantum subjectis novit; ejus scientia imperfecta est: et qui effectum
super certas tantum materias (inter eas, quae sunt susceptibiles) inducere
potest; ejus potentia pariter imperfecta est. At qui efficientem et materialem
causam tantummodo novit (quae causae fluxae sunt, et nihil aliud quam vehicula
et causae formam deferentes in aliquibus), is ad nova inventa, in materia
aliquatenus simili et praeparata, pervenire potest; sed rerum terminos
altius fixos non movet. At qui formas novit, is naturae unitatem in materiis
dissimillimis complectitur; itaque quae adhuc facta non sunt, qualia nec
naturae vicissitudines, neque experimentales industriae, neque casus ipse,
in actum unquam perduxissent, neque cogitationem humanam subitura fuissent,
detegere et producere potest. Quare ex formarum inventione sequitur contemplatio
vera, et operatio libera.

IV.

Licet viae ad potentiam atque ad scientiam humanam conjunctissimae sint
et fere eaedem, tamen propter perniciosam et inveteratam consuetudinem
versandi in abstractis, tutius omnino est ordiri et excitare scientias
ab iis fundamentis quae in ordine sunt ad partem activam, atque ut illa
ipsa partem contemplativam signet et determinet. Videndum itaque est, ad
aliquam naturam super corpus datum generandam et superinducendam, quale
quis praeceptum aut qualem quis directionem aut deductionem maxime optaret; idque sermone simplici et minime abstruso.

Exempli gratia; si quis argento
cupiat superinducere flavum colorem auri aut augmentum ponderis (servatis
legibus materiae), aut lapidi alicui non diaphano diaphaneitatem, aut vitro
tenacitatem, aut corpori alicui non vegetabili vegetationem; videndum
(inquam) est, quale quis praeceptum aut deductionem potissimum sibi dari
exoptet. Atque primo, exoptabit aliquis proculdubio sibi monstrari aliquid
hujusmodi, quod opere non frustret neque experimento fallat. Secundo, exoptabit
quis aliquid sibi praescribi, quod ipsum non astringat et coerceat ad media
quaedam et modos quosdam operandi particulares. Fortasse enim destituetur,
nec habebit facultatem et commoditatem talia media comparandi et procurandi.
Quod si sint et alia media et alii modi (praeter illud praeceptum) progignendae
talis naturae, ea fortasse ex iis erunt quae sunt in operantis potestate; a quibus nihilominus per angustias praecepti excludetur, nec fructum
capiet. Tertio, optabit aliquid sibi monstrari, quod non sit aeque difficile
ac illa ipsa operatio de qua inquiritur, sed propius accedat ad praxin.

Itaque de praecepto vero et perfecto operandi, pronuntiatum erit tale;
ut sit certum, liberum, et disponens sive in ordine ad actionem. Atque
hoc ipsum idem est cum inventione formae verae. Etenim forma naturae alicujus
talis est ut, ea posita, natura data infallibiliter sequatur. Itaque adest
perpetuo, quando natura illa adest, atque eam universaliter affirmat, atque
inest omni. Eadem forma talis est ut, ea amota, natura data infallibiliter
fugiat. Itaque abest perpetuo, quando natura illa abest, eamque perpetuo
abnegat, atque inest soli. Postremo, forma vera talis est, ut naturam datam
ex fonte aliquo essentiae deducat quae inest pluribus, et notior est naturae
(ut loquuntur) quam ipsa forma. Itaque de axiomate vero et perfecto sciendi
pronuntiatum et praeceptum tale est; ut inveniatur natura alia, quae sit
cum natura data convertibilis, et tamen sit limitatio naturae notioris,
instar generis veri. Ista autem duo pronuntiata, activum et contemplativum,
res eadem sunt; et quod in operando utilissimum, id in sciendo verissimum.

V.

At praeceptum sive axioma de transformatione corporum duplicis est generis.
Primum intuetur corpus, ut turmam sive conjugationem naturarum simplicium: ut in auro haec conveniunt; quod sit flavum; quod sit ponderosum, ad
pondus tale; quod sit malleabile aut ductile, ad extensionem talem; quod
non fiat volatile, nec deperdat de quanto suo per ignem; quod fluat fluore
tali; quod separetur et solvatur modis talibus; et similiter de caeteris
naturis, quae in auro concurrunt. Itaque hujusmodi axioma rem deducit ex
formis naturarum simplicium. Nam qui formas et modos novit superinducendi
flavi, ponderis, ductilis, fixi, fluoris, solutionum, et sic de reliquis,
et eorum graduationes et modos, videbit et curabit ut ista conjungi possint
in aliquo corpore, unde sequatur transformatio in aurum. Atque hoc genus
operandi pertinet ad actionem primariam. Eadem enim est ratio generandi
naturam unam aliquam simplicem, et plures; nisi quod arctetur magis restringatur
homo in operando, si plures requirantur, propter difficultatem tot naturas
coadunandi; quae non facile conveniunt, nisi per vias naturae tritas et
ordinarias. Utcunque tamen dicendum est, quod iste modus operandi (qui
naturas intuetur simplices, licet in corpore concreto) procedat ex iis,
quae in natura sunt constantia et aeterna et catholica, et latas praebeat
potentiae humanae vias, quales (ut nunc sunt res) cogitatio humana vix
capere aut repraesentare possit.

At secundum genus axiomatis (quod a latentis
processus inventione pendet) non per naturas simplices procedit, sed per
concreta corpora, quemadmodum in natura inveniuntur, cursu ordinario. Exempli
gratia; in casu ubi fit inquisitio, ex quibus initiis, et quo modo, et
quo processu, aurum aut aliud quodvis metallum aut lapis generetur, a primis
menstruis aut rudimentis suis usque ad mineram perfectam; aut similiter,
quo processu herbae generentur, a primis concretionibus succorum in terra,
aut a seminibus, usque ad plantam formatam, cum universa illa successione
motus, et diversis et continuatis naturae nixibus; similiter, de generatione
ordinatim explicata animalium, ab initu ad partum; et similiter de corporibus
aliis.

Enimvero neque ad generationes corporum tantum spectat haec inquisitio,
sed etiam ad alios motus et opificia naturae. Exempli gratia; in casu
ubi fit inquisitio de universa serie et continuatis actionibus alimentandi,
a prima receptione alimenti ad assimilationem perfectam; aut similiter
de motu voluntario in animalibus, a prima impressione imaginationis et
continuatis nixibus spiritus usque ad flexiones et motus artuum; aut de
explicato motu linguae et labiorum et instrumentorum reliquorum usque ad
editionem vocum articulatarum. Nam haec quoque spectant ad naturas concretas,
sive collegiatas et in fabrica; et intuentur veluti consuetudines naturae
particulares et speciales, non leges fundamentales et communes, quae constituunt
formas. Veruntamen omnino fatendum est, rationem istam videri expeditiorem
et magis sitam in propinquo, et spem injicere magis, quam illam primariam.

At pars Operativa similiter, quae huic parti Contemplativae respondet,
operationem extendit et promovet ab iis quae ordinario in natura inveniuntur
ad quaedam proxima, aut a proximis non admodum remota; sed altiores et
radicales operationes super naturam pendent utique ab axiomatibus primariis.
Quinetiam ubi non datur homini facultas operandi, sed tantum sciendi, ut
in coelestibus (neque enim ceditur homini operari in coelestia, aut ea
immutare aut transformare), tamen inquisitio facti ipsius sive veritatis
rei, non minus quam cognitio causarum et consensuum, ad primaria illa et
catholica axiomata de naturis simplicibus (veluti de natura rotationis
spontaneae, attractionis sive virtutis magneticae, et aliorum complurium
quae magis communia sunt quam ipsa coelestia) refertur. Neque enim speret
aliquis terminare quaestionem, utrum in motu diurno revera terra aut coelum
rotet, nisi naturam rotationis spontaneae prius comprehenderit.

VI.

Latens autem Processus, de quo loquimur, longe alia res est quam animis
hominum (qualiter nunc obsidentur) facile possit occurrere. Neque enim
intelligimus mensuras quasdam, aut signa, aut scalas processus in corporibus
spectabiles; sed plane processum continuatum, qui maxima ex parte sensum fugit.

Exempli gratia; in omni generatione et transformatione corporum,
inquirendum quid deperdatur et evolet, quid maneat, quid accedat; quid
dilatetur, quid contrahatur; quid uniatur, quid separetur; quid continuetur,
quid abscindatur; quid impellat, quid impediat; quid dominetur, quid
succumbat; et alia complura.

Neque hic rursus, haec tantum in generatione
aut transformatione corporum quaerenda sunt; sed et in omnibus aliis alterationibus
et motibus similiter inquirendum quid antecedat, quid succedat; quid sit
incitatius, quid remissius; quid motum praebeat, quid regat; et hujusmodi.
Ista vero omnia scientiis (quae nunc pinguissima Minerva et prorsus inhabili
contexuntur) incognita sunt et intacta. Cum enim omnis actio naturalis
per minima transigatur, aut saltem per illa quae sunt minora quam ut sensum
feriant, nemo se naturam regere aut vertere posse speret, nisi illa debito
modo comprehenderit et notaverit.

VII.

Similiter, inquisitio et inventio latentis schematismi in corporibus
res nova est, non minus quam inventio latentis processus et formae. Versamur
enim plane adhuc in atriis naturae, neque ad interiora paramus aditum.
At nemo corpus datum nova natura dotare vel in novum corpus foeliciter
et apposite transmutare potest, nisi corporis alterandi aut transformandi
bonam habuerit notitiam. In modos enim vanos incurret, aut saltem difficiles
et perversos, nec pro corporis natura in quod operatur. Itaque ad hoc etiam
via plane est aperienda et munienda.

Atque in anatomia corporum organicorum
(qualia sunt hominis et animalium) opera sane recte et utiliter insumitur,
et videtur res subtilis et scrutinium naturae bonum. At hoc genus anatomiae
spectabile est, et sensui subjectum, et in corporibus tantum organicis
locum habet. Verum hoc ipsum obvium quiddam est, et in promptu situm, prae
anatomia vera schematismi latentis in corporibus quae habentur pro similaribus: praesertim in rebus specificatis et earum partibus, ut ferri, lapidis; et partibus similaribus plantae, animalis, veluti radicis, folii, floris,
carnis, sanguinis, ossis, etc. At etiam in hoc genere non prorsus cessavit
industria humana; hoc ipsum enim innuit separatio corporum similarium
per distillationes et alios solutionum modos, ut dissimilaritas compositi
per congregationem partium homogenearum appareat. Quod etiam ex usu est,
et facit ad id quod quaerimus; licet saepius res fallax sit; quia complures
naturae separationi imputantur et attribuuntur, ac si prius substitissent
in composito, quas revera ignis et calor et alii modi apertionum de novo
indunt et superinducunt. Sed et haec quoque parva pars est operis, ad inveniendum
schematismum verum in composito; qui schematismus res est longe subtilior
et accuratior, et ab operibus ignis potius confunditur quam eruitur et
elucescit.

Itaque facienda est corporum separatio et solutio; non per
ignem certe, sed per rationem et inductionem veram, cum experimentis auxiliaribus; et per comparationem ad alia corpora, et reductionem ad naturas simplices
et earum formas, quae in composito conveniunt et complicantur; et transeundum
plane a Vulcano ad Minervam, si in animo sit veras corporum texturas et
schematismos (unde omnis occulta atque, ut vocant, specifica proprietas
et virtus in rebus pendet; unde etiam omnis potentis alterationis et transformationis
norma educitur) in lucem protrahere.

Exempli gratia; inquirendum, quid
sit in omni corpore spiritus, quid essentiae tangibilis; atque ille ipse
spiritus, utrum sit copiosus et turgeat, an jejunus et paucus; tenuis,
aut crassior; magis aereus, aut igneus; acris, aut deses; exilis, aut
robustus; in progressu, aut in regressu; abscissus, aut continuatus;
consentiens cum externis et ambientibus, aut dissentiens; etc. Et similiter,
essentia tangibilis (quae non pauciores recipit differentias, quam spiritus)
atque ejus villi, et fibrae, et omnimoda textura; rursus autem collocatio
spiritus per corpoream molem, ejusque pori, meatus, venae, et cellulae,
et rudimenta, sive tentamenta corporis organici, sub eandem inquisitionem
cadunt. Sed et in his quoque, atque adeo in omni latentis schematismi inventione,
lux vera et clara ab axiomatibus primariis immittitur, quae certe caliginem
omnem et subtilitatem discutit.

VIII.

Neque propterea res deducetur ad atomum, quae praesupponit vacuum et
materiam non fluxam (quorum utrumque falsum est) sed ad particulas veras,
quales inveniuntur. Neque rursus est, quod exhorreat quispiam istam subtilitatem,
ut inexplicabilem; sed contra, quo magis vergit inquisitio ad naturas
simplices, eo magis omnia erunt sita in plano et perspicuo; translato
negotio a multiplici in simplex, et ab incommensurabili ad commensurabile,
et a surdo ad computabile, et ab infinito et vago ad definitum et certum; ut fit in elementis literarum, et tonis concentuum. Optime autem cedit
inquisitio naturalis, quando physicum terminatur in mathematico. At rursus
multitudinem aut fractiones nemo reformidet. In rebus enim, quae per numeros
transiguntur, tam facile quis posuerit aut cogitaverit millenarium, quam
unum; aut millesimam partem unius, quam unum integrum.

IX.

Ex duobus generibus axiomatum, quae superius posita sunt, oritur vera
divisio philosophiae et scientiarum; translatis vocabulis receptis (quae
ad indicationem rei proxime accedunt) ad sensum nostrum. Videlicet, ut
inquisitio formarum, quae sunt (ratione certe, et sua lege) aeternae et
immobiles, constituat metaphysicam; inquisitio vero efficientis, et materiae,
et latentis processus, et latentis schematismi (quae omnia cursum naturae
communem et ordinarium, non leges fundamentales et aeternas respiciunt)
constituat physicam: atque his subordinentur similiter practicae duae; physicae mechanica; metaphysicae (perpurgato nomine) magia, propter
latas ejus vias et majus imperium in naturam.

X.

Posito itaque doctrinae scopo, pergendum ad praecepta; idque ordine
minime perverso aut perturbato. Atque indicia de interpretatione naturae
complectuntur partes in genere duas; primam, de educendis aut excitandis
axiomatibus ab experientia; secundam, de deducendis aut derivandis experimentis
novis ab axiomatibus. Prior autem trifariam dividitur: in tres nempe ministrationes; ministrationem ad sensum, ministrationem ad memoriam, et ministrationem
ad mentem sive rationem.

Primo enim paranda est historia naturalis et experimentalis,
sufficiens et bona; quod fundamentum rei est: neque enim fingendum, aut
excogitandum, sed inveniendum, quid natura faciat aut ferat.

Historia vero
naturalis et experimentalis tam varia est et sparsa, ut intellectum confundat
et disgreget, nisi sistatur et compareat ordine idoneo. Itaque formandae
sunt tabulae et coordinationes instantiarum, tali modo et instructione
ut in eas agere possit intellectus.

Id quoque licet fiat, tamen intellectus
sibi permissus, et sponte movens, incompetens est et inhabilis ad opificium
axiomatum, nisi regatur et muniatur. Itaque tertio, adhibenda est inductio
legitima et vera, quae ipsa clavis est interpretationis. Incipiendum autem
est a fine, et retro pergendum ad reliqua.

XI.

Inquisitio formarum sic procedit; super naturam datam primo facienda
est comparentia ad intellectum omnium instantiarum notarum, quae in eadem
natura conveniunt, per materias licet dissimillimas. Atque hujusmodi collectio
facienda est historice, absque contemplatione praefestina, aut subtilitate
aliqua majore. Exempli gratia; in inquisitione de forma calidi.

Instantiae convenientes in natura calidi.

1. Radii solis, praesertim aestate et meridie.

2. Radii solis, reflexi et constipati, ut inter montes, aut per parientes, et maxime omnium in speculis comburentibus.

3. Meteora ignita.

4. Fulmina comburentia.

5. Eructationes flammarum ex cavis montium, etc.

6. Flamma omnis.

7. Ignita solida.

8. Balnea calida naturalia.

9. Liquida ferventia, aut calefacta.

10. Vapores et fumi ferventes, atque aer ipse, qui fortissimum et furentem suscipit calorem, si concludatur; ut in reverberatoriis.

11. Tempestates aliquae sudae per ipsam constitutionem aeris, non habita ratione temporis anni.

12. Aer conclusus et subterraneus in cavernis nonnullis, praesertim hyeme.

13. Omnia villosa, ut lana, pelles animalium, et plumagines, habent nonnihil teporis.

14. Corpora omnia, tam solida, quam liquida, et tam densa, quam tenuia (qualis est ipse aer), igni ad tempus approximata.

15. Scintillae ex silice et chalybe per fortem percussionem.

16. Omne corpus fortiter attritum, ut lapis, lignum, pannus, etc.; adeo ut temones et axes rotarum
aliquando flammam concipiant: et mos excitandi ignis apud Indos occidentales
fuerit per attritionem.

17. Herbae virides et humidae simul conclusae et
contrusae, ut rosae, pisae in corbibus; adeo ut foenum, si repositum fuerit
madidum, saepe concipiat flammam.

18. Calx viva, aqua aspersa.

19. Ferrum,
cum primo dissolvitur per aquas fortes in vitro, idque absque ulla admotione
ad ignem: et stannum similiter, etc. sed non adeo intense.

20. Animalia, praesertim et perpetuo per interiora; licet in insectis calor ob parvitatem
corporis non deprehendatur ad tactum.

21. Fimus equinus, et hujusmodi excrementa animalium recentia.

22. Oleum forte sulphuris et vitrioli exequitur opera caloris, in linteo adurendo.

23. Oleum origani, et hujusmodi, exequitur opera caloris in adurendis ossibus dentium.

24. Spiritus vini fortis et bene rectificatus exequitur opera caloris; adeo ut si albumen ovi in eum
injiciatur, concrescat et albescat, fere in modum albuminis cocti; panis
injectus torrefiat et incrustetur, ad modum panis tosti.

25. Aromata, et herbae calidae, ut dracunculus, nasturtium vetus, etc. licet ad manum non
sint calida (nec integra, nec pulveres eorum), tamen ad linguam et palatum
parum masticata percipiuntur calida, et quasi adurentia.

26. Acetum forte,
et omnia acida, in membro ubi non sit epidermis, ut in oculo, lingua, aut
aliqua alia parte vulnerata, et cute detecta, dolorem cient, non multum
discrepantem ab eo, qui inducitur a calido.

27. Etiam frigora acria et
intensa inducunt sensum quendam ustionis;

Nam Boreae penetrabile frigus adurit.

28. Alia.

Hanc tabulam essentiae et praesentiae appellare consuevimus.

XII.

Secundo, facienda est comparentia ad intellectum instantiarum, quae
natura data privantur: quia forma (ut dictum est) non minus abesse debet,
ubi natura data abest, quam adesse, ubi adest. Hoc vero infinitum esset
in omnibus. Itaque subjungenda sunt negativa affirmativis, et privationes
inspiciendae tantum in illis subjectis quae sunt maxime cognata illis alteris,
in quibus natura data inest et comparet. Hanc tabulam declinationis, sive
absentiae in proximo, appellare consuevimus

Instantiae in proximo, quae privantur natura Calidi.

Ad Instantiam primam affirmativam, Instantia prima negativa vel subjunctiva.

1. Lunae et stellarum et cometarum radii non inveniuntur calidi ad tactum: quinetiam observari solent acerrima frigora in pleniluniis. At stellae
fixae majores, quando sol eas subit aut iis approximatur, existimantur
fervores solis augere et intendere; ut fit cum sol sistitur in Leone,
et diebus canicularibus.

Ad 2am 2a.

2. Radii solis in media (quam vocant) regione aeris non calefaciunt; cujus ratio vulgo non male redditur; quia regio illa nec satis appropinquat
ad corpus solis, unde radii emanant, nec etiam ad terram, unde reflectuntur.
Atque hoc liquet ex fastigiis montium (nisi sint praealti), ubi nives perpetuo
durant. Sed contra notatum est a nonnullis, quod in cacumine Picus de Tenariph,
atque etiam in Andis Peruviae, ipsa fastigia montium nive destituta sint; nivibus jacentibus tantum inferius in ascensu. Atque insuper aer illis
ipsis verticibus montium deprehenditur minime frigidus, sed tenuis tantum
et acer; adeo ut in Andis pungat et vulneret oculos per nimiam acrimoniam,
atque etiam pungat os ventriculi, et inducat vomitum. Atque ab antiquis
notatum est, in vertice Olympi tantam fuisse aeris tenuitatem, ut necesse
fuerit illis qui eo ascenderant secum deferre spongias aceto et aqua madefactas,
easque ad os et nares subinde apponere, quia aer ob tenuitatem non sufficiebat
respirationi: in quo vertice etiam relatum est, tantam fuisse serenitatem
et tranquillitatem a pluviis et nivibus et ventis, ut sacrificantibus literae
descriptae digito in cineribus sacrificiorum super aram Jovis, manerent
in annum proximum absque ulla perturbatione. Atque etiam hodie ascendentes
ad verticem Picus de Tenariph eo vadunt noctu et non interdiu; et paulo
post ortum solis monentur et excitantur a ducibus suis ut festinent descendere,
propter periculum (ut videtur) a tenuitate aeris, ne solvat spiritus et
suffocet.

Ad 2am 3a.

Reflexio radiorum solis, in regionibus prope circulos polares, admodum
debilis et inefficax invenitur in calore: adeo ut Belgae, qui hybernarunt
in Nova Zembla, cum expectarent navis suae liberationem et deobstructionem
a glaciali mole (quae eam obsederat) per initia mensis Julii spe sua frustrati
sint, et coacti scaphae se committere. Itaque radii solis directi videntur
parum posse, etiam super terram planam; nec reflexi etiam, nisi multiplicentur
et uniantur, quod fit cum sol magis vergit ad perpendiculum, quia tum incidentia
radiorum facit angulos acutiores, ut lineae radiorum sint magis in propinquo: ubi contra in magnis obliquitatibus solis anguli sint valde obtusi, et
proinde lineae radiorum magis distantes. Sed interim notandum est, multas
esse posse operationes radiorum solis, atque etiam ex natura calidi, quae
non sunt proportionatae ad tactum nostrum: adeo ut respectu nostri non
operentur usque ad calefactionem, sed respectu aliorum nonnullorum corporum
exequantur opera calidi.

Ad 2am 4a.

Fiat hujusmodi experimentum. Accipiatur speculum fabricatum contra ac
fit in speculis comburentibus, et interponatur inter manum et radios solis; et fiat observatio, utrum minuat calorem solis, quemadmodum speculum
comburens eundem auget et intendit. Manifestum est enim, quoad radios opticos,
prout fabricatur speculum in densitate inaequali respectu medii et laterum,
ita apparere simulachra magis diffusa aut magis contracta. Itaque idem
videndum in calore.

Ad 2am 5a.

Fiat experimentum diligenter, utrum per specula comburentia fortissima
et optime fabricata radii lunae possint excipi et colligi in aliquem vel
minimum gradum teporis. Is vero gradus teporis si fortasse nimis subtilis
et debilis fuerit, ut ad tactum percipi et deprehendi non possit, confugiendum
erit ad vitra illa quae indicant constitutionem aeris calidam aut frigidam; ita ut radii lunae per speculum comburens incidant et jaciantur in summitatem
vitri hujusmodi; atque tum notetur, si fiat depressio aquae per teporem.

Ad 2am 6a.

Practicetur etiam vitrum comburens super calidum, quod non sit radiosum
aut luminosum; ut ferri et lapidis calefacti sed non igniti, aut aquae
ferventis, aut similium; et notetur utrum fiat augmentum et intentio calidi,
ut in radiis solis.

Ad 2am 7a.

Practicetur etiam speculum comburens in flamma communi.

Ad 3am 8a.

Cometarum (si et illos numerare inter meteora libuerit) non deprehenditur
constans aut manifestus effectus in augendis ardoribus anni, licet siccitates
saepius inde sequi notatae sint. Quinetiam trabes et columnae lucidae et
chasmata et similia apparent saepius temporibus hybernis quam aestivis; et maxime per intensissima frigora, sed conjuncta cum siccitatibus. Fulmina
tamen et coruscationes et tonitrua raro eveniunt hyeme, sed sub tempus
magnorum fervorum. At stellae (quas vocant) cadentes existimantur vulgo
magis constare ex viscosa aliqua materia splendida et accensa, quam esse
naturae igneae fortioris. Sed de hoc inquiratur ulterius.

Ad 4am 9a.

Sunt quaedam coruscationes quae praebent lumen sed non urunt; eae vero
semper fiunt sine tonitru.

Ad 5am 10a.

Eructationes et eruptiones flammarum inveniuntur non minus in regionibus
frigidis quam calidis; ut in Islandia et Groenlandia: quemadmodum et
arbores per regiones frigidas magis sunt quandoque inflammabiles et magis
piceae ac resinosae quam per regiones calidas; ut fit in abiete, pinu,
et reliquis: verum in quali situ et natura soli hujusmodi eruptiones fieri
soleant, ut possimus affirmativae subjungere negativam, non satis quaesitum
est.

Ad 6am 11a.

Omnis flamma perpetuo est calida magis aut minus, neque omnino subjungitur
negativa: et tamen referunt ignem fatuum (quem vocant), qui etiam aliquando
impingitur in parietem, non multum habere caloris; fortasse instar flammae
spiritus vini, quae clemens et lenis est. Sed adhuc lenior videtur ea flamma
quae in nonnullis historiis fidis et gravibus invenitur apparuisse circa
capita et comas puerorum et virginum; quae nullo modo comas adurebat,
sed molliter circum eas trepidabat. Atque certissimum est, circa equum
in itinere sudantem noctu et suda tempestate apparuisse quandoque coruscationem
quandam absque manifesto calore. Atque paucis abhinc annis, notissimum
est et pro miraculo quasi habitum gremiale cujusdam puellae paulo motum
aut fricatum coruscasse; quod fortasse factum est ob alumen aut sales
quibus gremiale tinctum erat paulo crassius haerentia et incrustata, et
ex fricatione fracta. Atque certissimum est saccharum omne, sive conditum
(ut vocant) sive simplex, modo sit durius, in tenebris fractum aut cultello
scalptum coruscare. Similiter aqua marina et salsa noctu interdum invenitur,
remis fortiter percussa, coruscare. Atque etiam in tempestatibus spuma
maris fortiter agitata noctu coruscat; quam coruscationem Hispani pulmonem
marinum vocant. De illa flamma autem quam antiqui nautae vocabant Castorem
et Pollucem, et moderni Focum Sancti Ermi, qualem calorem habeat non satis
quaesitum est.

Ad 7am 12a.

Omne ignitum ita ut vertatur in ruborem igneum etiam sine flamma perpetuo
calidum est, neque huic affirmativae subjungitur negativa; sed quod in
proximo est videtur esse lignum putre, quod splendet noctu neque tamen
deprehenditur calidum; et squamae piscium putrescentes, quae etiam splendent
noctu, nec inveniuntur ad tactum calidae; neque etiam corpus cicindelae
aut muscae (quam vocant luciolam) calidum ad tactum deprehenditur.

Ad 8am 13a.

De balneis calidis, in quo situ et natura soli emanare soleant, non
satis quaesitum est; itaque non subjungitur negativa.

Ad 9am 14a

Liquidis ferventibus subjungitur negativa ipsius liquidi in natura sua.
Nullum enim invenitur liquidum tangibile quod sit in natura sua et maneat
constanter calidum, sed superinducitur ad tempus tantum calor, ut natura
ascititia: adeo ut quae potestate et operatione sunt maxime calida, ut
spiritus vini, olea aromatum chymica, etiam olea vitrioli et sulphuris,
et similia, quae paulo post adurunt, ad primum tactum sint frigida. Aqua
autem balneorum naturalium excepta in vas aliquod et separata a fontibus
suis defervescit perinde ac aqua igne calefacta. At verum est corpora oleosa
ad tactum paulo minus esse frigida quam aquea; ut oleum minus quam aqua,
sericum minus quam linteum. Verum hoc pertinet ad Tabulam Graduum de Frigido.

Ad 10am 15a.

Similiter vapori fervido subjungitur negativa naturae ipsius vaporis,
qualis apud nos invenitur. Etenim exhalationes ex oleosis, licet facile
inflammabiles, tamen non inveniuntur calidae, nisi a corpore calido recenter
exhalaverint.

Ad 10am 16a.

Similiter aeri ipsi ferventi subjungitur negativa naturae aeris ipsius.
Neque enim invenitur apud nos aer calidus; nisi fuerit aut conclusus,
aut attritus, aut manifeste calefactus a sole, igne, aut aliquo alio corpore
calido.

Ad 11am 17a.

Subjungitur negativa tempestatum frigidarum magis quam pro ratione temporis
anni, quae eveniunt apud nos flante Euro et Borea; quemadmodum et contrariae
tempestates eveniunt flante Austro et Zephyro. Etaim inclinatio ad pluviam
(praesertim temporibus hyemalibus) comitatur tempestatem tepidam; at gelu
contra frigidam.

Ad 12am 18a.

Subjungitur negativa aeris conclusi in cavernis tempore aestivo. At
de aere concluso omnino diligentius inquirendum. Primo enim non absque
causa in dubitationem venit, qualis sit natura aeris quatenus ad calidum
et frigidum in natura sua propria. Recipit enim aer calidum manifesto ex
impressione coelestium; frigidum autem fortasse ab expiratione terrae; et rursus in media (quam vocant) regione aeris a vaporibus frigidis et
nivibus: ut nullum judicium fieri possit de aeris natura per aerem qui
foras est et sub dio, sed verius foret judicium per aerem conclusum. Atqui
opus est etiam ut aer concludatur in tali vasi et materia quae nec ipsa
imbuat aerem calido vel frigido ex vi propria, nec facile admittat vim
aeris extranei. Fiat itaque experimentum per ollam figularem multiplici
corio obductam ad muniendam ipsam ab aere extraneo, facta mora per tres
aut quatuor dies in vase bene occluso; deprehensio autem fit post apertionem
vasis vel per manum vel per vitrum graduum ordine applicatum.

Ad 13am 19a.

Subest similiter dubitatio, utrum tepor in lana et pellibus et plumis
et hujusmodi fiat ex quodam exili calore inhaerente, quatenus excernuntur
ab animalibus; aut etiam ob pinguedinem quandam et oleositatem, quae sit
naturae congruae cum tepore; vel plane ob conclusionem et fractionem aeris,
ut in articulo praecedente dictum est. Videtur enim omnis aer abscissus
a continuitate aeris forinseci habere nonnihil teporis. Itaque fiat experimentum
in fibrosis quae fiunt ex lino; non ex lana aut plumis aut serico, quae
excernuntur ab animatis. Notandum est etiam, omnes pulveres (ubi manifesto
includitur aer) minus esse frigidos quam corpora integra ipsorum; quemadmodum
etiam existimamus omnem spumam (utpote quae aerem contineat) minus esse
frigidam quam liquorem ipsum.

Ad 14am 20a.

Huic non subjungitur negativa. Nihil enim reperitur apud nos sive tangibile
sive spiritale, quod admotum igni non excipiat calorem. In eo tamen differunt,
quod alia excipiant calorem citius, ut aer, oleum, et aqua; alia tardius,
ut lapis et metalla. Verum hoc pertinet ad Tabulam Graduum.

Ad 15am 21a.

Huic Instantiae non subjungitur negativa alia, quam ut bene notetur
non excitari scintillas ex silice et chalybe aut alia aliqua substantia
dura nisi ubi excutiuntur minutiae aliquae ex ipsa substantia lapidis vel
metalli, neque aerem attritum unquam per se generare scintillas, ut vulgo
putant; quin et ipsae illae scintillae ex pondere corporis igniti magis
vergunt deorsum quam sursum, et in extinctione redeunt in quandam fuliginem
corpoream.

Ad 16am 22a.

Existimamus huic instantiae non subjungi negativam. Nullum enim invenitur
apud nos corpus tangibile, quod non ex attritione manifesto calescat;
adeo ut veteres somniarent non inesse coelestibus aliam viam aut virtutem
calefaciendi nisi ex attritione aeris per rotationem rapidam et incitatam.
Verum in hoc genere ulterius inquirendum est, utrum corpora quae emittuntur
ex machinis (qualia sunt pilae ex tormentis) non ex ipsa percussione contrahant
aliquem gradum caloris; adeo ut postquam deciderint inveniantur nonnihil
calida. At aer motus magis infrigidat quam calefacit; ut in ventis et
follibus et flatu oris contracti. Verum hujusmodi motus non est tam rapidus
ut excitet calorem, et fit secundum totum, non per particulas; ut mirum
non sit, si non generet calorem.

Ad 17am 23a.

Circa hanc instantiam facienda est inquisitio diligentior. Videntur
enim herbae et vegetabilia viridia et humida aliquid habere in se occulti
caloris. Ille vero calor tam tenuis est ut in singulis non percipiatur
ad tactum; verum postquam illa adunata sint et conclusa, ut spiritus ipsorum
non expiret in aerem sed se invicem foveat, tum vero oritur calor manifestus,
et nonnunquam flamma in materia congrua.

Ad 18am 24a.

Etiam circa hanc instantiam diligentior facienda est inquisitio. Videtur
enim calx viva aqua aspersa concipere calorem vel propter unionem caloris
qui antea distrahebatur (ut ante dictum est de herbis conclusis), vel ob
irritationem ex exasperationem spiritus ignei ab aqua, ut fiat quidam conflictus
et antiperistasis. Utra vero res sit in causa facilius apparebit, si loco
aquae immittatur oleum; oleum enim aeque ac aqua valebit ad unionem spiritus
inclusi, sed non ad irritationem. Etiam faciendum est experimentum latius
tam in cineribus et calcibus diversorum corporum, quam per immissionem
diversorum liquorum.

Ad 19am 25a.

Huic instantiae subjungitur negativa aliorum metallorum, quae sunt magis
mollia et fluxa. Etenim bracteolae auri, solutae in liquorem per aquam
regis, nullum dant calorem ad tactum in dissolutione; neque similiter
plumbum in aqua forti; neque etiam argentum vivum (ut memini); sed argentum
ipsum parum excitat caloris, atque etiam cuprum (ut memini), sed magis
manifesto stannum, atque omnium maxime ferrum et chalybs, quae non solum
fortem excitant calorem in dissolutione, sed etiam violentam ebullitionem.
Itaque videtur calor fieri per conflictum, cum aquae fortes penetrant et
fodiunt et divellunt partes corporis, et corpora ipsa resistunt. Ubi vero
corpora facilius cedunt, vix excitatur calor.

Ad 20am 26a.

Calori animalium nulla subjungitur negativa, nisi insectorum (ut dictum
est) ob parvitatem corporis. Etenim in piscibus collatis ad animalia terrestria
magis notatur gradus caloris quam privatio. In vegetabilibus autem et plantis
nullus percipitur gradus caloris ad tactum, neque in lachrymis ipsorum,
neque in medullis recenter apertis. At in animalibus magna reperitur diversitas
caloris, tum in partibus ipsorum (alius est enim calor circa cor, alius
in cerebro, alius circa externa), tum in accidentibus eorum, ut in exercitatione
vehementi et febribus.

Ad 21am 27a.

Huic instantiae vix subjungitur negativa. Quinetiam excrementa animalium
non recentia manifeste habent calorem potentialem, ut cernitur in impinguatione
soli.

Ad 22am et 23am 28a.

Liquores (sive aquae vocentur sive olea) qui habent magnam et intensam
acrimoniam exequuntur opera caloris in divulsione corporum, atque adustione
post aliquam moram; sed tamen ad ipsum tactum manus non sunt calidi ab
initio. Operantur autem secundum analogiam et poros corporis cui adjunguntur.
Aqua enim regis aurum solvit, argentum minime; at contra aqua fortis argentum
solvit, aurum minime; neutrum autem solvit vitrum. Et sic de caeteris.

Ad 24am 29a.

Fiat experimentum spiritus vini in lignis, ac etiam in butyro aut cera
aut pice; si forte per calorem suum ea aliquatenus liquefaciat. Etenim
instantia 24a ostendit potestatem ejus imitativam caloris in incrustationibus.
Itaque fiat similiter experimentum in liquefactionibus. Fiat etiam experimentum
per vitrum graduum sive calendare quod concavum sit in summitate sua per
exterius; et immittatur in illud concavum exterius spiritus vini bene
rectificatus, cum operculo, ut melius contineat calorem suum; et notetur
utrum per calorem suum faciat aquam descendere.

Ad 25am 30a.

Aromata, et herbae acres ad palatum, multo magis sumptae interius, percipiuntur
calida. Videndum itaque in quibus aliis materiis exequantur opera caloris.
Atque referunt nautae, cum cumuli et massae aromatum diu conclusae subito
aperiuntur, periculum instare illis, qui eas primo agitant et extrahunt,
a febribus et inflammationibus spiritus. Similiter fieri poterit experimentum,
utrum pulveres hujusmodi aromatum aut herbarum non arefaciant laridum et
carnem suspensam super ipsos, veluti fumus ignis.

Ad 26am 31a.

Acrimonia sive penetratio inest tam frigidis, qualia sunt acetum et
oleum vitrioli, quam calidis, qualia sunt oleum origani et similia. Itaque
similiter et in animatis cient dolorem et in non animatis divellunt partes
et consumunt. Neque huic instantiae subjungitur negativa. Atque in animatis
nullus reperitur dolor, nisi cum quodam sensu caloris.

Ad 27am 32a.

Communes sunt complures actiones et calidi et frigidi, licet diversa
admodum ratione. Nam et nives puerorum manus videntur paulo post urere; et frigora tuentur carnes a putrefactione, non minus quam ignis; et
calores contrahunt corpora in minus, quod faciunt et frigida. Verum haec
et similia opportunius est referre ad Inquisitionem de Frigido.

XIII.

Tertio facienda est comparentia ad intellectum instantiarum in quibus
natura, de qua fit inquisitio, inest secundum magis et minus; sive facta
comparatione incrementi et decrementi in eodem subjecto, sive facta comparatione
ad invicem in subjectis diversis. Cum enim forma rei sit ipsissima res; neque differat res a forma, aliter quam differunt apparens et existens,
aut exterius et interius, aut in ordine ad hominem et in ordine ad universum; omnino sequitur ut non recipiatur aliqua natura pro vera forma, nisi
perpetuo decrescat quando natura ipsa decrescit, et similiter perpetuo
augeatur quando natura ipsa augetur. Hanc itaque tabulam Tabulam Graduum
sive Tabulam Comparativae appellare consuevimus.

Tabula Graduum sive Comparativae in Calido.

Primo itaque dicemus de iis quae nullum prorsus gradum caloris habent
ad tactum, sed videntur habere potentialem tantum quendam calorem, sive
dispositionem et praeparationem ad calidum. Postea demum descendemus ad
ea quae sunt actu sive ad tactum calida, eorumque fortitudines et gradus.

1. In corporibus solidis et tangibilibus non invenitur aliquid quod
in natura sua calidum sit originaliter. Non enim lapis aliquis, non metallum,
non suphur, non fossile aliquod, non lignum, non aqua, non cadaver animalis,
inveniuntur calida. Aquae autem calidae in balneis videntur calefieri per
accidens, sive per flammam aut ignem subterraneum, qualis ex Aetna et montibus
aliis compluribus evomitur, sive ex conflictu corporum, quemadmodum calor
fit in ferri et stanni dissolutionibus. Itaque gradus caloris in inanimatis,
quatenus ad tactum humanum, nullus est; veruntamen illa gradu frigoris
differunt; non enim aeque frigidum est lignum ac metallum. Sed hoc pertinet
ad Tabulam Graduum in Frigido.

2. Attamen quoad potentiales calores et praeparationes ad flammam, complura
inveniuntur inanimata admodum disposita, ut sulphur, naphtha, petrelaeum.

3. Quae antea incaluerunt, ut fimus equinus ex animali, aut calx, aut
fortasse cinis aut fuligo ex igne, reliquias latentes quasdam caloris prioris
retinent. Itaque fiunt quaedam distillationes et separationes corporum
per sepulturam in fimo equino; atque excitatur calor in calce per aspersionem
aquae; ut jam dictum est.

4. Inter vegetabilia non invenitur aliqua planta sive pars plantae (veluti
lachryma aut medulla) quae sit ad tactum humanum calida. Sed tamen (ut
superius dictum est) herbae virides conclusae calescunt; atque ad interiorem
tactum, veluti ad palatum aut ad stomachum aut etiam ad exteriores partes,
post aliquam moram (ut in emplastris et unguentis) alia vegetabilia inveniuntur
calida, alia frigida.

5. Non invenitur in partibus animalium, postquam fuerint mortuae aut
separatae, aliquid calidum ad tactum humanum. Nam neque fimus equinus ipse,
nisi fuerit conclusus et sepultus, calorem retinet. Sed tamen omnis fimus
habere videtur calorem potentialem, ut in agrorum impinguatione. Et similiter,
cadavera animalium hujusmodi habent latentem et potentialem calorem; adeo
ut in coemeteriis, ubi quotidie fiunt sepulturae, terra calorem quendam
occultum colligat, qui cadaver aliquod recenter impositum consumit longe
citius quam terra pura. Atque apud orientales traditur inveniri textile
quoddam tenue et molle, factum ex avium plumagine, quod vi innata butyrum
solvat et liquefaciat in ipso leviter involutum.

6. Quae impinguant agros, ut fimi omnis generis, creta, arena maris,
sal, et similia, dispositionem nonnullam habent ad calidum.

7. Omnis putrefactio in se rudimenta quaedam exilis caloris habet, licet
non hucusque ut ad tactum percipiatur. Nam nec ea ipsa quae putrefacta
solvuntur in animalcula, ut caro, caseus, ad tactum percipiuntur calida
; neque lignum putre, quod noctu splendet, deprehenditur ad tactum calidum.
Calor autem in putridis quandoque se prodit per odores tetros et fortes.

8. Primus itaque caloris gradus, ex iis quae ad tactum humanum percipiuntur
calida, videtur esse calor animalium, qui bene magnam habet graduum latitudinem.
Nam infimus gradus (ut in insectis) vix ad tactum deprenditur; summus
autem gradus vix attingit ad gradum caloris radiorum solis in regionibus
et temporibus maxime ferventibus, neque ita acris est quin tolerari possit
a manu. Et tamen referunt de Constantio, aliisque nonnullis qui constitutionis
et habitus corporis admodum sicci fuerunt, quod acutissimis febribus correpti
ita incaluerint ut manum admotam aliquantulum urere visi sint.

9. Animalia, ex motu et exercitatione, ex vino et epulis, ex venere,
ex febribus ardentibus, et ex dolore, augentur calore.

10. Animalia, in accessibus febrium intermittentium, a principio frigore
et horrore corripiuntur, sed paulo post majorem in modum incalescunt;
quod etiam faciunt a principio in causonibus et febribus pestilentialibus.

11. Inquiratur ulterius de calore comparato in diversis animalibus,
veluti piscibus, quadrupedibus, serpentibus, avibus; atque etiam secundum
species ipsorum, ut in leone, milvio, homine; nam ex vulgari opinione,
pisces per interiora minus calidi sunt, aves autem maxime calidae; praesertim
columbae, accipitres, struthiones.

12. Inquiratur ulterius de calore comparato in eodem animali, secundum
partes et membra ejus diversa. Nam lac, sanguis, sperma, ova, inveniuntur
gradu modico tepida, et minus calida quam ipsa caro exterior in animali
quando movetur aut agitatur. Qualis vero gradus sit caloris in cerebro,
stomacho, corde, et reliquis, similiter adhuc non est quaesitum.

13. Animalia omnia, per hyemem et tempestates frigidas, secundum exterius
frigent; sed per interiora etiam magis esse calida existimantur.

14. Calor coelestium, etiam in regione calidissima atque temporibus
anni et diei calidissimis, non eum gradum caloris obtinet, qui vel lignum
aridissimum vel stramen vel etiam linteum ustum incendat aut adurat, nisi
per specula comburentia roboretur; sed tamen e rebus humidis vaporem excitare
potest.

15. Ex traditione astronomorum ponuntur stellae aliae magis, aliae minus
calidae. Inter planetas enim post solem ponitur Mars calidissimus, deinde
Jupiter, deinde Venus; ponuntur autem tanquam frigidi Luna et deinde omnium
maxime Saturnus. Inter fixas autem ponitur calidissimus Sirius, deinde
Cor Leonis, sive Regulus, deinde Canicula, etc.

16. Sol magis calefacit, quo magis vergit ad perpendiculum sive Zenith,
quod etiam credendum est de aliis planetis, pro modulo suo caloris; exempli
gratia, Jovem magis apud nos calefacere, cum positus sit sub Cancro aut
Leone quam sub Capricorno aut Aquario.

17. Credendum est solem ipsum et planetas reliquos magis calefacere
in perigaeis suis, propter propinquitatem ad terram, quam in apogaeis.
Quod si eveniat ut in aliqua regione sol sit simul in perigaeo et propius
ad perpendiculum, necesse est ut magis calefaciat quam in regione ubi sol
sit similiter in perigaeo sed magis ad obliquum. Adeo ut comparatio exaltationis
planetarum notari debeat, prout ex perpendiculo aut obliquitate participet,
secundum regionum varietatem.

18. Sol etiam, et similiter reliqui planetae calefacere magis existimantur
cum sint in proximo ad stellas fixas majores; veluti cum sol ponitur in
Leone, magis vicinus fit Cordi Leonis, Caudae Leonis, et Spicae Virginis,
et Sirio, et Caniculae, quam cum ponitur in Cancro, ubi tamen magis sistitur
ad perpendiculum. Atque credendum est partes coeli majorem infundere calorem
(licet ad tactum minime perceptibilem) quo magis ornatae sint stellis,
praesertim majoribus.

19. Omnino calor coelestium augetur tribus modis; videlicet ex perpendiculo,
ex propinquitate sive perigaeo, et ex conjunctione sive consortio stellarum.

20. Magnum omnino invenitur intervallum inter calorem animalium ac etiam
radiorum coelestium (prout ad nos deferuntur), atque flammam, licet lenissimam,
atque etiam ignita omnia, atque insuper liquores, aut aerem ipsum majorem
in modum ab igne calefactum. Etenim flamma spiritus vini, praesertim rara
nec constipata, tamen potis est stramen aut linteum aut papyrum incendere; quod nunquam faciet calor animalis vel solis, absque speculis comburentibus.

21. Flammae autem et ignitorum plurimi sunt gradus in fortitudine et
debilitate caloris. Verum de his nulla est facta diligens inquisitio;
ut necesse sit ista leviter transmittere. Videtur autem ex flammis illa
ex spiritu vini esse mollissima; nisi forte ignis fatuus, aut flammae
seu coruscationes ex sudoribus animalium, sint molliores. Hanc sequi opinamur
flammam ex vegetabilibus levibus et porosis, ut stramine, scirpis, et foliis
arefactis, a quibus non multum differre flammam ex pilis aut plumis. Hanc
sequitur fortasse flamma ex lignis, praesertim iis quae non multum habent
ex resina aut pice; ita tamen ut flamma ex lignis quae parva sunt mole
(quae vulgo colligantur in fasciculos) lenior sit quam quae fit ex truncis
arborum et radicibus. Id quod vulgo experiri licet in fornacibus quae ferrum
excoquunt, in quibus ignis ex fasciculis et ramis arborum non est admodum
utilis. Hanc sequitur (ut arbitramur) flamma ex oleo et sevo et cera, et
hujusmodi oleosis et pinguibus, quae sunt sine magna acrimonia. Fortissimus
autem calor reperitur in pice et resina; atque adhuc magis in sulphure
et caphura, et naphtha et petrelaeo et salibus (postquam materia cruda
eruperit), et in horum compositionibus, veluti pulvere tormentario, igne
Graeco (quem vulgo ignem ferum vocant), et diversis ejus generibus, quae
tam obstinatum habent calorem ut ab aquis non facile exstinguantur.

22. Existimamus etiam flammam, quae resultat ex nonnullis metallis imperfectis,
esse valde robustam et acrem. Verum de istis omnibus inquiratur ulterius.

23. Videtur autem flamma fulminum potentiorum has omnes flammas superare; adeo ut ferrum ipsum perfectum aliquando colliquaverit in guttas, quod
flammae illae alterae facere non possunt.

24. In ignitis autem diversi sunt etiam gradus caloris, de quibus etiam
non facta est diligens inquisitio. Calorem maxime debilem existimamus esse
ex linteo usto, quali ad flammae excitationem uti solemus; et similiter
ex ligno illo spongioso aut funiculis arefactis qui ad tormentorum accensionem
adhibentur. Post hunc sequitur carbo ignitus ex lignis et anthracibus,
atque etiam ex lateribus ignitis, et similibus. Ignitorum autem vehementissime
calida existimamus esse metalla ignita, ut ferrum et cuprum et caetera.
Verum de his etiam facienda est ulterior inquisitio.

25. Inveniuntur ex ignitis nonnulla longe calidiora quam nonnullae ex
flammis. Multo enim calidius est et magis adurens ferrum ignitum quam flamma
spiritus vini.

26. Inveniuntur etiam ex illis quae ignita non sunt sed tantum ab igne
calefacta, sicut aquae ferventes et aer conclusus in reverberatoriis, nonnulla
quae superant calore multa ex flammis ipsis et ignitis.

27. Motus auget calorem; ut videre est in follibus et flatu; adeo
ut duriora ex metallis non solvantur aut liquefiant per ignem mortuum aut
quietum, nisi flatu excitetur.

28. Fiat experimentum per specula comburentia, in quibus (ut memini)
hoc fit; ut si speculum ponatur (exempli gratia) ad distantiam spithamae
ab objecto combustibili, non tantopere incendat aut adurat quam si positum
fuerit speculum (exempli gratia) ad distantiam semi spithamae, et gradatim
et lente trahatur ad distantiam spithamae. Conus tamen et unio radiorum
eadem sunt, sed ipse motus auget operationem caloris.

29. Existimantur incendia illa, quae fiunt flante vento forti, majores
progressus facere adversus ventum quam secundum ventum; quia scilicet
flamma resilit motu perniciore, vento remittente, quam procedit, vento
impellente.

30. Flamma non emicat aut generatur, nisi detur aliquid concavi in quo
flamma movere possit et ludere; praeterquam in flammis flatuosis pulveris
tormentarii, et similibus, ubi compressio et incarceratio flammae auget
ejus furorem.

31. Incus per malleum calefit admodum; adeo ut si incus fuerit laminae
tenuioris, existimemus illam per fortes et continuos ictus mallei posse
rubescere, ut ferum ignitum; sed de hoc fiat experimentum.

32. At in ignitis quae sunt porosa, ita ut detur spatium ad exercendum
motum ignis, si cohibeatur hujusmodi motus per compressionem fortem, statim
extinguitur ignis; veluti cum linteum ustum aut filum ardens candelae
aut lampadis aut etiam carbo aut pruna ardens comprimitur per pressorium
aut pedis conculcationem aut hujusmodi, statim cessant operationes ignis.

33. Approximatio ad corpus calidum auget calorem, pro gradu approximationis; quod etiam fit in lumine: nam quo proprius collocatur objectum ad lumen
eo magis est visibile.

34. Unio calorum diversorum auget calorem, nisi facta sit commistio
corporum. Nam focus magnus et focus parvus in eodem loco nonnihil invicem
augent calorem; at aqua tepida immissa in aquam ferventem refrigerat.

35. Mora corporis calidi auget calorem. Etenim calor perpetuo transiens
et emanans commiscetur cum calore praeinexistente, adeo ut multiplicet
calorem. Nam focus non aeque calefacit cubiculum per moram semihorae ac
si idem focus duret per horam integram. At hoc non facit lumen; etenim
lampas aut candela in aliquo loco posita non magis illuminat per moram
diuturnam quam statim ab initio.

36. Irritatio per frigidum ambiens auget calorem; ut in focis videre
est per gelu acre. Quod existimamus fieri non tantum per conclusionem et
contractionem caloris, quae est species unionis, sed per exasperationem; veluti cum aer aut baculum violenter comprimitur aut flectitur, non ad
punctum loci prioris resilit, sed ulterius in contrarium. Itaque fiat diligens
experimentum per baculum vel simile aliquid immissum in flammam, utrum
ad latera flammae non uratur citius quam in medio flammae.

37. Gradus autem in susceptione caloris sunt complures. Atque primo
omnium notandum est, quam parvus et exilis calor etiam ea corpora, quae
caloris minime omnium sunt susceptiva, immutet tamen et nonnihil calefaciat.
Nam ipse calor manus globulum plumbi aut alicujus metalli paulisper detentum
nonnihil calefacit. Adeo facile et in omnibus transmittitur et excitatur
calor, corpore nullo modo ad apparentiam immutato.

38. Facillime omnium corporum apud nos et excipit et remittit calorem
aer; quod optime cernitur in vitris calendaribus. Eorum confectio est
talis: accipiatur vitrum ventre concavo, collo tenui et oblongo; resupinetur
et demittatur hujusmodi vitrum, ore deorsum verso, ventre sursum, in aliud
vasculum vitreum ubi sit aqua, tangendo fundum vasculi illius recipientis
extremo ore vitri immissi, et incumbat paullulum vitri immissi collum ad
os vitri recipientis, ita ut stare possit; quod ut commodius fiat, apponatur
parum cerae ad os vitri recipientis; ita tamen ut non penitus obturetur
os ejus, ne ob defectum aeris succedentis impediatur motus de quo jam dicetur,
qui est admodum facilis et delicatus.

Oportet autem ut vitrum demissum, antequam inseratur in alterum, calefiat
ad ignem a parte superiori, ventre scilicet. Postquam autem fuerit vitrum
illud collocatum, ut diximus, recipiet et contrahet se aer (qui dilatatus
erat per calefactionem), post moram sufficientem pro extinctione illius
ascititii caloris, ad talem extensionem sive dimensionem qualis erit aeris
ambientis aut communis tunc temporis quando immittitur vitrum, atque attrahet
aquam in sursum ad hujusmodi mensuram. Debet autem appendi charta angusta
et oblonga, et gradibus (quot libuerit) interstincta. Videbis autem, prout
tempestas diei incalescit aut frigescit, aerem se contrahere in angustius
per frigidum et extendere se in latius per calidum; id quod conspicietur
per aquam ascendentem quando contrahitur aer, et descendentem sive depressum
quando dilatatur aer. Sensus autem aeris, quatenus ad calidum et frigidum,
tam subtilis est et exquisitus ut facultatem tactus humani multum superet; adeo ut solis radius aliquis, aut calor anhelitus, multo magis calor
manus, super vitri summitatem positus, statim deprimat aquam manifesto.
Attamen existimamus spiritum animalium magis adhuc exquisitum sensum habere
calidi et frigidi, nisi quod a mole corporea impediatur et hebetetur.

39. Post aerem, existimamus corpora esse maxime sensitiva caloris ea
quae a frigore recenter immutata sint et compressa, qualia sunt nix et
glacies; ea enim leni aliquo tepore solvi incipiunt et colliquari. Post
illa sequitur fortasse argentum vivum. Post illud sequuntur corpora pinguia,
ut oleum butyrum, et similia; deinde lignum; deinde aqua; postremo lapides
et metalla, quae non facile calefiunt, praesertim interius. Illa tamen
calorem semel susceptum diutissime retinent; ita ut later aut lapis aut
ferrum ignitum in pelvim aquae frigidae immissum et demersum, per quartam
partem horae (plus minus) retineat calorem, ita ut tangi non possit.

40. Quo minor est corporis moles, eo citius per corpus calidum approximatum
incalescit; id quod demonstrat omnem calorem apud nos esse corpori tangibili
quodammodo adversum.

41. Calidum, quatenus ad sensum et tactum humanum, res varia est et
respectiva: adeo ut aqua tepida, si manus frigore occupetur, sentiatur
esse calida; sin manus incaluerit, frigida.

XIV.

Quam inopes simus historiae quivis facile advertet, cum in tabulis superioribus,
praeterquam quod loco historiae probatae et instantiarum certarum nonnunquam
traditiones et relationes inseramus (semper tamen adjecta dubiae fidei
et auctoritatis nota), saepenumero etiam hisce verbis, fiat experimentum,
vel inquiratur ulterius, uti cogamur.

XV.

Atque opus et officium harum trium tabularum Comparentiam instantiarum
ad intellectum vocare consuevimus. Facta autem comparentia, in opere ponenda
est ipsa inductio. Invenienda est enim, super comparentiam omnium et singularum
instantiarum, natura talis, quae cum natura data perpetuo adsit, absit,
atque crescat, et decrescat; sitque (ut superius dictum est) limitatio
naturae magis communis. Hoc si mens jam ab initio facere tentet affirmative
(quod sibi permissa semper facere solet), occurrent phantasmata et opinabilia
et notionalia male terminata et axiomata quotidie emendanda; nisi libeat
(scholarum more) pugnare pro falsis. Ea tamen proculdubio erunt meliora
aut praviora pro facultate et robore intellectus qui operatur. At omnino
Deo (formarum inditori et opifici) aut fortasse angelis et intelligentiis
competit formas per affirmationem immediate nosse, atque ab initio contemplationis.
Sed certe supra hominem est; cui tantum conceditur, procedere primo per
negativas, et postremo loco desinere in affirmativas, post omnimodam exclusionem.

XVI.

Itaque naturae facienda est prorsus solutio et separatio; non per ignem
certe, sed per mentem, tanquam ignem divinum. Est itaque inductionis verae
opus primum (quatenus ad inveniendas formas) rejectio sive exclusiva naturarum
singularum, quae non inveniuntur in aliqua instantia, ubi natura data adest; aut inveniuntur in aliqua instantia, ubi natura data abest; aut inveniuntur
in aliqua instantia crescere, cum natura data decrescat; aut decrescere,
cum natura data crescat. Tum vero post rejectionem et exclusivam debitis
modis factam, secundo loco (tanquam in fundo) manebit (abeuntibus in fumum
opinionibus volatilibus) forma affirmativa, solida, et vera, et bene terminata.
Atque hoc breve dictu est, sed per multas ambages ad hoc pervenitur. Nos
autem nihil fortasse ex iis, quae ad hoc faciunt, praetermittemus.

XVII.

Cavendum autem est, et monendum quasi perpetuo, ne, cum tantae partes
formis videantur a nobis tribui, trahantur ea, quae dicimus, ad formas
eas, quibus hominum contemplationes et cogitationes hactenus assueverunt.
Primo enim, de formis copulatis, quae sunt (ut diximus) naturarum simplicium
conjugia ex cursu communi universi, ut leonis, aquilae, rosae, auri, et
hujusmodi, impraesentiarum non loquimur. Tempus enim erit de iis tractandi,
cum ventum fuerit ad latentes processus, et latentes schematismos, eorumque
inventionem, prout reperiuntur in substantiis (quas vocant) seu naturis
concretis.

Rursus vero, non intelligantur ea quae dicimus (etiam quatenus
ad naturas simplices) de formis et ideis abstractis, aut in materia non
determinatis, aut male determinatis. Nos enim, quum de formis loquimur,
nil aliud intelligimus quam leges illas et determinationes actus puri,
quae naturam aliquam simplicem ordinant et constituunt, ut calorem, lumen,
pondus, in omnimoda materia et subjecto susceptibili. Itaque eadem res
est forma calidi aut forma luminis, et lex calidi sive lex luminis; neque
vero a rebus ipsis et parte operativa unquam nos abstrahimus aut recedimus.
Quare cum dicimus (exempli gratia) in inquisitione formae caloris, Rejice
tenuitatem, aut Tenuitas non est ex forma caloris; idem est ac si dicamus,
Potest homo superinducere calorem in corpus densum, aut contra, Potest
homo auferre aut arcere calorem a corpore tenui.

Quod si cuiquam videantur etiam formae nostrae habere nonnihil abstracti,
quod misceant et conjungant heterogenea (videntur enim valde esse heterogenea
calor coelestium, et ignis; rubor fixus in rosa aut similibus, et apparens
in iride aut radiis opalii aut adamantis; mors ex summersione, ex crematione,
ex punctura gladii, ex apoplexia, ex atrophia; et tamen conveniunt ista
in natura calidi, ruboris, mortis), is se habere intellectum norit consuetudine
et integralitate rerum et opinionibus captum et detentum. Certissimum enim
est ista, utcunque heterogenea et aliena, coire in formam sive legem eam,
quae ordinat calorem, aut ruborem, aut mortem; nec emancipari posse potentiam
humanam et liberari a naturae cursu communi, et expandi et exaltari ad
efficientia nova et modos operandi novos, nisi per revelationem et inventionem
hujusmodi formarum; et tamen post istam unionem naturae, quae est res
maxime principalis, de naturae divisionibus et venis, tam ordinariis quam
interioribus et verioribus, suo loco postea dicetur.

XVIII.

Jam vero proponendum est exemplum exclusionis sive rejectionis naturarum,
quae per tabulas comparentiae reperiuntur non esse ex forma calidi; illud
interim monendo, non solum sufficere singulas tabulas ad rejectionem alicujus
naturae, sed etiam unamquamque ex instantiis singularibus in illis contentis.
Manifestum enim est ex iis, quae dicta sunt, omnem instantiam contradictoriam
destruere opinabile de forma. Sed nihilominus quandoque perspicuitatis
causa, et ut usus tabularum clarius demonstretur, exclusivam duplicamus
aut repetimus.

Exemplum exclusivae, sive rejectionis naturarum a forma calidi.

1. Per radios solis, rejice naturam elementarem.

2. Per ignem communem, et maxime per ignes subterraneos (qui remotissimi
sunt, et plurimum intercluduntur a radiis coelestibus), rejice naturam
coelestem.

3. Per calefactionem omnigenum corporum (hoc est, mineralium, vegetabilium,
partium exteriorum animalium, aquae, olei, aeris, et reliquorum) ex approximatione
sola ad ignem aut aliud corpus calidum, rejice omnem varietatem sive subtiliorem
texturam corporum.

4. Per ferrum et metalla ignita, quae calefaciunt alia corpora, nec
tamen omnino pondere aut substantia minuuntur, rejice inditionem sive mixturam
substantiae alterius calidi.

5. Per aquam ferventem atque aerem, atque etiam per metalla et alia
solida calefacta, sed non usque ad ignitionem sive ruborem, rejice lucem
et lumen.

6. Per radios lunae et aliarum stellarum (excepto sole), rejice etiam
lucem et lumen.

7. Per comparativam ferri igniti et flammae spiritus vini (ex quibus
ferrum ignitum plus habet calidi et minus lucidi, flamma autem spiritus
vini plus lucidi et minus calidi), rejice etiam lucem et lumen.

8. Per aurum et alia metalla ignita, quae densissimi sunt corporis secundum
totum, rejice tenuitatem.

9. Per aerem, qui invenitur ut plurimum frigidus, et tamen manet tenuis,
rejice etiam tenuitatem.

10. Per ferrum ignitum, quod non intumescit mole, sed manet intra eandem
dimensionem visibilem, rejice motum localem aut expansivum secundum totum.

11. Per dilatationem aeris in vitris calendariis et similibus, qui movetur
localiter et expansive manifesto, neque tamen colligit manifestum augmentum
caloris, rejice etiam motum localem aut expansivum secundum totum.

12. Per facilem tepefactionem omnium corporum, absque aliqua destructione
aut alteratione notabili, rejice naturam destructivam aut inditionem violentam
alicujus naturae novae.

13. Per consensum et conformitatem operum similium quae eduntur a calore
et a frigore, rejice motum tam expansivum quam contractivum secundum totum.

14. Per accensionem caloris ex attritione corporum, rejice naturam principialem.
Naturam principialem vocamus eam, quae positiva reperitur in natura, nec
causatur a natura praecedente.

Sunt et aliae naturae: neque enim tabulas conficimus perfectas, sed
exempla tantum.

Omnes et singulae naturae praedictae non sunt ex forma calidi. Atque
ab omnibus naturis praedictis liberatur homo in operatione super calidum.

XIX.

Atque in exclusiva jacta sunt fundamenta inductionis verae, quae tamen
non perficitur donec sistatur in affirmativa. Neque vero ipsa exclusiva
ullo modo perfecta est, neque adeo esse potest sub initiis. Est enim exclusiva
(ut plane liquet) rejectio naturarum simplicium. Quod si non habeamus adhuc
bonas et veras notiones naturarum simplicium, quomodo rectificari potest
exclusiva? At nonnullae ex supradictis (veluti notio naturae elementaris,
notio naturae coelestis, notio tenuitatis) sunt notiones vagae, nec bene
terminatae. Itaque nos, qui nec ignari sumus nec obliti quantum opus aggrediamur
(viz. ut faciamus intellectum humanum rebus et naturae parem), nullo modo
acquiescimus in his, quae adhuc praecepimus: sed et rem in ulterius provehimus,
et fortiora auxilia in usum intellectus machinamur et ministramus; quae
nunc subjungemus. Et certe in interpretatione naturae animus omnino taliter
est praeparandus et formandus, ut et sustineat se in gradibus debitis certitudinis,
et tamen cogitet (praesertim sub initiis) ea quae adsunt multum pendere
ex iis quae supersunt.

XX.

Attamen quia citius emergit veritas ex errore quam ex confusione, utile
putamus, ut fiat permissio intellectui, post tres tabulas comparentiae
primae (quales posuimus) factas et pensitatas, accingendi se et tentandi
opus interpretationis naturae in affirmativa; tam ex instantiis tabularum,
quam ex iis quae alias occurrent. Quod genus tentamenti, permissionem intellectus,
sive interpretationem inchoatam, sive vindemiationem primam appellare consuevimus.

Vindemiatio prima de forma calidi.

Animadvertendum autem est, formam rei inesse (ut ex iis quae dicta sunt
plane liquet) instantiis universis et singulis, in quibus res ipsa inest; aliter enim forma non esset: itaque nulla plane dari potest instantia
contradictoria. Attamen longe magis conspicua invenitur forma et evidens
in aliquibus instantiis, quam in aliis; in iis videlicet, ubi minus cohibita
est natura formae et impedita et redacta in ordinem per naturas alias.
Hujusmodi autem instantias, elucescentias vel instantias ostensivas appellare
consuevimus. Pergendum itaque est ad vindemiationem ipsam primam de forma
calidi.

Per universas et singulas instantias, natura cujus limitatio est calor
videtur esse motus. Hoc autem maxime ostenditur in flamma, quae perpetuo
movetur; et in liquoribus ferventibus aut bullientibus, qui etiam perpetuo
moventur. Atque ostenditur etiam in incitatione sive incremento caloris
facto per motum; ut in follibus, et ventis; de quo vide Instant. 29.
Tab. 3. Atque similiter in aliis modis motus, de quibus vide Instant. 28.
et 31. Tab. 3. Rursus ostenditur in extinctione ignis et caloris per omnem
fortem compressionem, quae fraenat et cessare facit motum; de qua vide
Instant. 30. et 32. Tab. 3. Ostenditur etiam in hoc, quod omne corpus destruitur
aut saltem insigniter alteratur ab omni igne et calore forti ac vehementi; unde liquido constat, fieri a calore tumultum et perturbationem et motum
acrem in partibus internis corporis, qui sensim vergit ad dissolutionem.

Intelligatur hoc quod diximus de motu (nempe, ut sit instar generis
ad calorem), non quod calor generet motum, aut quod motus generet calorem
(licet et haec in aliquibus vera sint), sed quod ipsissimus calor, sive
quid ipsum caloris, sit motus et nihil aliud; limitatus tamen per differentias
quas mox subjungemus, postquam nonnullas cautiones adjecerimus ad evitandum
aequivocum.

Calidum ad sensum res respectiva est, et in ordine ad hominem
non ad universum; et ponitur recte ut effectus caloris tantum in spiritum
animalem. Quin etiam in seipso res varia est, cum idem corpus (prout sensus
praedisponitur) inducat perceptionem tam calidi quam frigidi; ut patet
per Instant. 41. Tab. 3.

Neque vero communicatio caloris, sive natura ejus
transitiva per quam corpus admotum corpori calido incalescit, confundi
debet cum forma calidi. Aliud enim est calidum, aliud calefactivum. Nam
per motum attritionis inducitur calor absque aliquo calido praecedente,
unde excluditur calefactivum a forma calidi. Atque etiam ubi calidum efficitur
per approximationem calidi, hoc ipsum non fit ex forma calidi, sed omnino
pendet a natura altiore et magis communi; viz. ex natura assimilationis
sive multiplicationis sui; de qua facienda est separatim inquisitio.

At notio ignis plebeia est, et nihil valet: composita enim est ex concursu
qui fit calidi et lucidi in aliquo corpore; ut in flamma communi, et corporibus
accensis usque ad ruborem.

Remoto itaque omni aequivoco, veniendum jam
tandem est ad differentias veras, quae limitant motum et constituunt eum
in formam calidi.

Prima igitur differentia ea est, quod calor sit motus expansivus, per
quem corpus nititur ad dilatationem sui, et recipiendi se in majorem sphaeram
sive dimensionem quam prius occupaverat. Haec autem differentia maxime
ostenditur in flamma; ubi fumus sive halitus pinguis manifesto dilatatur
et aperit se in flammam.

Ostenditur etiam in omni liquore fervente, qui
manifesto intumescit, insurgit, et emittit bullas; atque urget processum
expandendi se, donec vertatur in corpus longe magis extensum et dilatatum
quam sit ipse liquor; viz. in vaporem aut fumum aut aerem.

Ostenditur etiam in omni ligno et combustibili; ubi fit aliquando exudatio, at semper
evaporatio.

Ostenditur etiam in colliquatione metallorum, quae (cum sint
corporis compactissimi) non facile intumescunt et se dilatant; sed tamen
spiritus eorum, postquam fuerit in se dilatatus, et majorem adeo dilatationem
concupierit, trudit plane et agit partes crassiores in liquidum. Quod si
etiam calor fortius intendatur, solvit et vertit multum ex iis in volatile.

Ostenditur etiam in ferro aut lapidibus; quae licet non liquefiant aut
fundantur, tamen emolliuntur. Quod etiam fit in baculis ligni; quae calefacta
paululum in cineribus calidis fiunt flexibilia.

Optime autem cernitur iste
motus in aere, qui per exiguum calorem se dilatat continuo et manifesto; ut per Instant. 38. Tab. 3.

Ostenditur etiam in natura contraria frigidi.
Frigus enim omne corpus contrahit et cogit in angustius; adeo ut per intensa
frigora clavi excidant ex parietibus, aera dissiliant, vitrum etiam calefactum
et subito positum in frigido dissiliat et frangatur. Similiter aer per
levem infrigidationem recipit se in angustius; ut per Instant. 38. Tab.
3. Verum de his fusius dicetur in inquisitione de Frigido.

Neque mirum
est si calidum et frigidum edant complures actiones communes (de quo vide
Instant. 32. Tab. 2), cum inveniantur duae ex sequentibus differentiis
(de quibus mox dicemus) quae competunt utrique naturae; licet in hac differentia
(de qua nunc loquimur) actiones sint ex diametro oppositae. Calidum enim
dat motum expansivum et dilatantem, Frigidum autem dat motum contractivum
et coeuntem.

Secunda differentia est modificatio prioris; haec videlicet,
quod calor sit motus expansivus sive versus circumferentiam; hac lege
tamen, ut una feratur corpus sursum. Dubium enim non est quin sint motus
complures mixti. Exempli gratia; sagitta aut spiculum simul et progrediendo
rotat, et rotando progreditur. Similiter et motus caloris simul est et
expansivus et latio in sursum.

Haec vero differentia ostenditur in forcipe,
aut bacillo ferreo immisso in ignem: quia si immittatur perpendiculariter
tenendo manum superius, cito manum adurit; sin ex latere aut inferius,
omnino tardius.

Conspicua etiam est in distillationibus per descensorium; quibus utuntur homines ad flores delicatiores, quorum odores facile evanescunt.
Nam hoc reperit industria, ut collocent ignem non subter sed supra, ut
adurat minus. Neque enim flamma tantum vergit sursum, sed etiam omne calidum.

Fiat autem experimentum hujus rei in contraria natura frigidi: viz. utrum
frigus non contrahat corpus descendendo deorsum, quemadmodum calidum dilatat
corpus ascendendo sursum. Itaque adhibeantur duo bacilla ferrea, vel duo
tubi vitrei, quoad caetera pares, et calefiant nonnihil; et ponatur spongia
cum aqua frigida, vel nix, subter unam, et similiter super alteram. Existimamus
enim celeriorem fore refrigerationem ad extremitates in eo bacillo ubi
nix ponitur supra quam in eo ubi nix ponitur subter: contra ac fit in
calido.

Tertia differentia ea est; ut calor sit motus, non expansivus uniformiter
secundum totum, sed expansivus per particulas minores corporis; et simul
cohibitus et repulsus et reverberatus, adeo ut induat motum alternativum
et perpetuo trepidantem et tentantem et nitentem et ex repercussione irritatum; unde furor ille ignis et caloris ortum habet.

Ista vero differentia ostenditur
maxime in flamma et liquoribus bullientibus; quae perpetuo trepidant,
et in parvis portionibus tument, et rursus subsidunt.

Ostenditur etiam
in iis corporibus, quae sunt tam durae compagis ut calefacta ut ignita
non intumescant aut dilatentur mole; ut ferrum ignitum, in quo calor est
acerrimus.

Ostenditur etiam in hoc, quod per frigidissimas tempestates
focus ardeat acerrime.

Ostenditur etiam in hoc, quod cum extenditur aer
in vitro calendari absque impedimento aut repulsione, uniformiter scilicet
et aequaliter, non percipiatur calor. Etiam in ventis conclusis, licet
erumpant vi maxima, tamen non percipitur calor insignis; quia scilicet
motus fit secundum totum, absque motu alternante in particulis. Atque ad
hoc fiat experimentum, utrum flamma non urat acrius versus latera quam
in medio flammae.

Ostenditur etiam in hoc, quod omnis ustio transigatur
per minutos poros corporis quod uritur; adeo ut ustio subruat et penetret
et fodicet et stimulet, perinde ac si essent infinitae cuspides acus. Itaque
ex hoc illud etiam fit, quod omnes aquae fortes (si proportionatae sint
ad corpus in quod agunt) edant opera ignis, ex natura sua corrodente et
pungente.

Atque ista differentia (de qua nunc dicimus) communis est cum
natura frigidi; in quo cohibetur motus contractivus per renitentiam expandendi; quemadmodum in calido cohibetur motus expansivus per renitentiam contrahendi.
Itaque sive partes corporis penetrent versus interius sive penetrent versus
exterius, similis est ratio; licet impar admodum sit fortitudo; quia
non habemus hic apud nos in superficie terrae aliquid quod sit impense
frigidum. Vide Instant. 27. Tab. 9.

Quarta differentia est modificatio prioris: haec scilicet, quod motus
ille stimulationis aut penetrationis debeat esse nonnihil rapidus et minime
lentus; atque fiat etiam per particulas, licet minutas; tamen non ad
extremam subtilitatem, sed quasi majusculas.

Ostenditur haec differentia
in comparatione operum quae edit ignis cum iis quae edit tempus sive aetas.
Aetas enim sive tempus arefacit, consumit, subruit, et incinerat, non minus
quam ignis; vel potius longe subtilius: sed quia motus ejusmodi est lentus
admodum et per particulas valde exiles, non percipitur calor.

Ostenditur etiam in comparatione dissolutionum ferri et auri. Aurum
enim dissolvitur absque calore excitato; ferrum autem cum vehementi excitatione
caloris, licet simili fere intervallo quoad tempus. Quia scilicet in auro,
ingressus aquae separationis est clemens et subtiliter insinuans, et cessio
partium auri facilis; at in ferro, ingressus est asper et cum conflictu,
et partes ferri habent obstinationem majorem.

Ostenditur etiam aliquatenus
in gangraenis nonnullis et mortificationibus carnium; quae non excitant
magnum calorem aut dolorem, ob subtilitatem putrefactionis.

Atque haec sit Prima Vindemiatio, sive Interpretatio inchoata de Forma
Calidi, facta per Permissionem Intellectus. Ex Vindemiatione autem ista
Prima, forma sive definitio vera caloris (ejus qui est in ordine ad universum,
non relativus tantummodo ad sensum) talis est, brevi verborum complexu: Calor est motus expansivus, cohibitus, et nitens per partes minores.
Modificatur autem expansio: ut expandendo in ambitum, nonnihil tamen inclinet
versus superiora. Modificatur autem et nixus ille per partes; ut non sit
omnino segnis, sed incitatus et cum impetu nonnullo. Quod vero ad Operativam
attinet, eadem res est. Nam designatio est talis: Si in aliquo corpore
naturali poteris excitare motum ad se dilatandum aut expandendum; eumque
motum ita reprimere et in se vertere, ut dilatatio illa non procedat aequaliter,
sed partim obtineat, partim retrudatur; proculdubio generabis calidum: non habita ratione, sive corpus illud sit elementare (ut loquuntur),
sive imbutum a coelestibus; sive luminosum, sive opacum; sive tenue,
sive densum; sive localiter expansum, sive intra claustra dimensionis
primae contentum; sive vergens ad dissolutionem, sive manens in statu; sive animal, sive vegetabile, sive minerale, sive aqua, sive oleum, sive
aer, aut aliqua alia substantia quaecunque susceptiva motus praedicti.
Calidum autem ad sensum res eadem est; sed cum analogia, qualis competit
sensui. Nunc vero ad ulteriora auxilia procedendum est.

XXI.

Post Tabulas comparentiae primae et rejectionem sive exclusivam, nec
non vindemiationem primam factam secundum eas, pergendum est ad reliqua
auxilia intellectus circa interpretationem naturae et inductionem veram
ac perfectam. In quibus proponendis, ubi opus erit tabulis, procedemus
super calidum et frigidum; ubi autem opus erit tantum exemplis paucioribus,
procedemus per alia omnia: ut nec confundatur inquisitio, et tamen doctrina
versetur minus in angusto.

Dicemus itaque primo loco, de Praerogativis
Instantiarum: secundo, de Adminiculis Inductionis: tertio, de Rectificatione
Inductionis: quarto, de Variatione Inquisitionis pro Natura Subjecti:
quinto, de Praerogativis Naturarum quatenus ad inquisitionem, sive de eo
quod inquirendum est prius et posterius: sexto, de Terminis Inquisitionis,
sive de synopsi omnium naturarum in universo: septimo, de Deductione ad
Praxin, sive de eo quod est in ordine ad Hominem: octavo, de Parascevis
ad Inquisitionem: postremo autem, de Scala Ascensoria et Descensoria Axiomatum.

XXII.

Inter Praerogativas Instantiarum, primo proponemus Instantias Solitarias.
Eae autem sunt solitariae, quae exhibent naturam de qua fit inquisitio
in talibus subjectis, quae nil habent commune cum aliis subjectis, praeter
illam ipsam naturam; aut rursus quae non exhibent naturam de qua fit inquisitio
in talibus subjectis, quae sunt similia per omnia cum aliis subjectis,
praeterquam in illa ipsa natura. Manifestum enim est quod hujusmodi instantiae
tollant ambages, atque accelerent et roborent exclusivam; adeo ut paucae
ex illis sint instar multarum.

Exempli gratia: si fiat inquisitio de natura
Coloris, Instantiae Solitariae sunt prismata, gemmae chrystallinae, quae
reddunt colores non solum in se sed exterius supra parietam, item rores,
etc. Istae enim nil habent commune cum coloribus fixis in floribus, gemmis
coloratis, metallis, lignis, etc., praeter ipsum colorem. Unde facile colligitur,
quod color nil aliud sit quam modificatio imaginis lucis immissae et receptae: in priore genere, per gradus diversos incidentiae; in posteriore, per
texturas et schematismos varios corporis. Istae autem Instantiae sunt Solitariae
quatenus ad similitudinem.

Rursus in eadem inquisitione, venae distinctae
albi et nigri in marmoribus, et variegationes colorum in floribus ejusdem
speciei, sunt Instantiae Solitariae. Album enim et nigrum marmoris, et
maculae albi et purpurei in floribus garyophylli, conveniunt fere in omnibus
praeter ipsum colorem. Unde facile colligitur, colorem non multum rei habere
cum naturis alicujus corporis intrinsecis, sed tantum situm esse in positura
partium crassiori et quasi mechanica. Istae autem Instantiae sunt Solitariae,
quatenus ad discrepantiam. Utrunque autem genus Instantias Solitarias appellare
consuevimus; aut Ferinas, sumpto vocabulo ab astronomis.

XXIII.

Inter praerogativas instantiarum, ponemus secundo loco Instantias Migrantes.
Eae sunt, in quibus natura inquisita migrat ad generationem, cum prius
non existeret; aut contra migrat ad corruptionem, cum prius existeret.
Itaque in utraque antistrophe, instantiae tales sunt semper geminae; vel
potius una instantia in motu sive transitu, producta ad periodum adversam.
At hujusmodi instantiae non solum accelerant et roborant exclusivam, sed
etiam compellunt affirmativam sive formam ipsam in angustum. Necesse est
enim ut forma rei sit quippiam, quod per hujusmodi migrationem indatur,
aut contra per hujusmodi migrationem tollatur et destruatur. Atque licet
omnis exclusio promoveat affirmativam, tamen hoc magis directe fit in subjecto
eodem quam in diversis. Forma autem (ut ex omnibus quae dicta sunt manifesto
liquet) prodens se in uno ducit ad omnia. Quo autem simplicior fuerit migratio,
eo magis habenda est instantia in pretio. Praeterea Instantiae Migrantes
magni sunt usus ad partem operativam; quia cum proponant formam copulatam
cum efficiente aut privante, perspicue designant praxin in aliquibus;
unde facilis etiam est transitus ad proxima. Subest tamen in illis nonnihil
periculi, quod indiget cautione; hoc videlicet, ne formam nimis retrahant
ad efficientem, et intellectum perfundant vel saltem perstringant falsa
opinione de forma ex intuitu efficientis. Efficiens vero semper ponitur
nil aliud esse quam vehiculum sive deferens formae. Verum huic rei, per
exclusivam legitime factam, facile adhibetur remedium.

Proponendum itaque
est jam exemplum instantiae migrantis. Sit natura inquisita Candor sive
Albedo: instantia migrans ad generationem est vitrum integrum et vitrum
pulverizatum. Similiter, aqua simplex et aqua agitata in spumam. Vitrum
enim integrum et aqua simplex diaphana sunt, non alba; at vitrum pulverizatum
et aqua in spuma, alba, non diaphana. Itaque quaerendum quid acciderit
ex ista migratione vitro aut aquae. Manifestum enim est formam albedinis
deferri et invehi per istam contusionem vitri et agitationem aquae. Nihil
autem reperitur accessisse, praeter comminutionem partium vitri et aquae,
et aeris insertionem. Neque vero parum profectum est ad inveniendam formam
albedinis, quod corpora duo per se diaphana, sed secundum magis et minus
(aer scilicet et aqua, aut aer et vitrum), simul posita per minutas portiones
exhibeant albedinem, per refractionem inaequalem radiorum lucis. Verum
hac in re proponendum est etiam exemplum periculi et cautionis, de quibus
diximus. Nimirum facile hic occurret intellectui ab hujusmodi efficientibus
depravato, quod ad formam albedinis aer semper requiratur, aut quod albedo
generetur tantum per corpora diaphana; quae omnino falsa sunt, et per
multas exclusiones convicta. Quin potius apparebit (misso aere et hujusmodi)
corpora omnino aequalia (secundum portiones opticas) dare diaphanum; corpora
vero inaequalia per texturam simplicem, dare album; corpora inaequalia
secundum texturam compositam, sed ordinatam, dare reliquos colores, praeter
nigrum; corpora vero inaequalia per texturam compositam, sed omnino inordinatam
et confusam, dare nigrum. Itaque de instantia migrante ad generationem
in natura inquisita albedinis, propositum est jam exemplum. Instantia autem
migrans ad corruptionem in eadem natura albedinis, est spuma dissoluta,
aut nix dissoluta. Exuit enim albedinem et induit diaphanum aqua, postquam
fit integrale sine aere. Neque vero illud ullo modo praetermittendum est,
quod sub Instantiis Migrantibus comprehendi debeant non tantum illae quae
migrant ad generationem et privationem, sed etiam illae quae migrant ad
majorationem et minorationem; cum illae etiam tendant ad inveniendam formam,
ut per definitionem formae superius factam et tabulam graduum manifesto
liquet. Itaque papyrus, quae sicca cum fuerit alba est, at madefacta (excluso
aere et recepta aqua) minus alba est et magis vergit ad diaphanum, similem
habet rationem cum instantiis supradictis.

XXIV.

Inter praerogativas instantiarum, tertio loco ponemus Instantias Ostensivas,
de quibus in vindemiatione prima de Calido mentionem fecimus; quas etiam
Elucescentias, sive Instantias Liberatas et Praedominantes, appellare consuevimus.
Eae sunt, quae ostendunt naturam inquisitam nudam et substantivam, atque
etiam in exaltatione sua aut summo gradu potentiae suae; emancipatam scilicet,
et liberatam ab impedimentis, vel saltem per fortitudinem suae virtutis
dominantem super ipsa, eaque supprimentem et coercentem. Cum enim omne
corpus suscipiat multas naturarum formas copulatas et in concreto, fit
ut alia aliam retundat, deprimat, frangat, et liget; unde obscurantur
formae singulae. Inveniuntur autem subjecta nonnulla in quibus natura inquisita
prae aliis est in suo vigore, vel per absentiam impedimenti vel per praedominantiam
virtutis. Hujusmodi autem instantiae sunt maxime ostensivae formae. Verum
et in his ipsis instantiis adhibenda est cautio, et cohibedus impetus intellectus.
Quicquid enim ostentat formam, eamque trudit, ut videatur occurrere intellectui,
pro suspecto habendum est, et recurrendum ad exclusivam severam et diligentem.

Exempli gratia; sit natura inquisita Calidum. Instantia Ostensiva motus
expansionis, quae (ut superius dictum est) portio est praecipua formae
calidi, est vitrum calendare aeris. Etenim flamma, licet manifesto exhibeat
expansionem, tamen propter momentaneam extinctionem non ostendit progressum
expansionis. Aqua autem fervens, propter facilem transitionem aquae in
vaporem et aerem, non tam bene ostendit expansionem aquae in corpore suo.
Rursus ferrum ignitum, et similia, tantum abest ut progressum ostendant,
ut contra per retusionem et fractionem spiritus per partes compactas et
crassas (quae domant et fraenant expansionem) ipsa expansio non sit omnino
conspicua ad sensum. At vitrum calendare clare ostendit expansionem in
aere, et conspicuam et progredientem et durantem, neque transeuntem.

Rursus, exempli gratia, sit natura inquisita Pondus. Instantia Ostensiva ponderis
est argentum vivum. Omnia enim superat pondere magno intervallo, praeter
aurum; quod non multo gravius est. At praestantior instantia est ad indicandam
formam ponderis argentum vivum quam aurum; quia aurum solidum est et consistens,
quod genus referri videtur ad densum; at argentum vivum liquidum est et
turgens spiritu, et tamen multis partibus exuperat gravitate diamantem,
et ea quae putantur solidissima. Ex quo ostenditur formam gravis sive ponderosi
dominari simpliciter in copia materiae, et non in arcta compage.

XXV.

Inter praerogativas instantiarum ponemus quarto loco Instantias Clandestinas,
quas etiam Instantias Crepusculi appellare consuevimus. Eae sunt veluti
oppositae instantiis ostensivis. Exhibent enim naturam inquisitam in infirma
virtute, et tanquam in incunabulis et rudimentis suis; tentantem et tanquam
primo experientem, sed sub contraria natura latentem et subactam. Sunt
autem hujusmodi instantiae magni omnino momenti ad inveniendas formas;
quia sicut ostensivae ducunt facile ad differentias, ita clandestinae ducunt
optime ad genera; id est, ad naturas illas communes, quarum naturae inquisitae
nihil aliud sunt quam limitationes.

Exempli gratia; sit natura inquisita
Consistens, sive se determinans; cujus contrarium est Liquidum, sive fluens.
Instantiae clandestinae sunt illae quae exhibent gradum nonnullum debilem
et infimum consistentis in fluido; veluti bulla aquae, quae est tanquam
pellicula quaedam consistens et determinata, facta ex corpore aquae. Similiter
stillicidia, quae, si adfuerit aqua quae succedat, producunt se in filum
admodum tenue, ne discontinuetur aqua; at si non detur talis copia aquae
quae succedere possit, cadit aqua in guttis rotundis, quae est figura quae
optime aquam sustinet contra discontinuationem. At in ipso temporis articulo,
cum desinit filum aquae et incipit descensus in guttis, resilit ipsa aqua
sursum ad evitandam discontinuationem. Quin in metallis, quae cum funduntur
sunt liquida sed magis tenacia, recipiunt se saepe guttae liquefactae sursum,
atque ita haerent. Simile quoddam est instantia speculorum puerilium, quae
solent facere pueruli in scirpis ex saliva, ubi cernitur etiam pellicula
consistens aquae. At multo melius se ostendit hoc ipsum in altero illo
ludicro puerili, quando capiunt aquam, per saponem factam paulo tenaciorem,
atque inflant eam per calamum cavum, atque inde formant aquam tanquam in
castellum bullarum; quae per interpositionem aeris inducit consistentiam
eo usque ut se projici nonnihil patiatur absque discontinuatione. Optime
autem cernitur hoc in spuma et nive, quae talem induunt consistentiam ut
fere secari possint; cum tamen sint corpora formata ex aere et aqua, quae
utraque sunt liquida. Quae omnia non obscure innuunt Liquidum et Consistens
esse notiones tantum plebeias, et ad sensum; inesse autem revera omnibus
corporibus fugam et evitationem se discontinuandi; eam vero in corporibus
homogeneis (qualia sunt liquida) esse debilem et infirmam, in corporibus
vero, quae sunt composita ex heterogeneis, magis esse vividam et fortem; propterea quod admotio heterogenei constringit corpora, at subintratio
homogenei solvit et relaxat.

Similiter, exempli gratia; sit natura inquisita
Attractio, sive Coitio Corporum. Instantia circa formam ejus ostensiva
maxime insignis est magnes. Contraria autem natura attrahenti est non attrahens,
licet in substantia simili. Veluti ferrum, quod non attrahit ferrum, quemadmodum
nec plumbum plumbum, nec lignum lignum, nec aquam aqua. Instantia autem
clandestina est magnes ferro armatus, vel potius ferrum in magnete armato.
Nam ita fert natura, ut magnes armatus in distantia aliqua non trahat ferrum
fortius quam magnes non armatus. Verum si admoveatur ferrum, ita ut tangat
ferrum in magnete armato, tunc magnes armatus longe majus pondus ferri
sustinet quam magnes simplex et inermis, propter similitudinem substantiae
ferri versus ferrum; quae operatio erat omnino clandestina et latens in
ferro, antequam magnes accessisset. Itaque manifestum est formam coitionis
esse quippiam quod in magnete sit vividum et robustum, in ferro debile
et latens. Itidem notatum est sagittas parvas ligneas absque cuspide ferrea,
emissas ex sclopetis grandibus, altius penetrare in materiam ligneam (puta
latera navium, ut similia), quam easdem sagittas ferro acuminatas, propter
similitudinem substantiae ligni ad lignum, licet hoc ante in ligno latuerit.
Itidem, licet aer aerem aut aqua aquam manifesto non trahat in corporibus
integris, tamen bulla approximata bullae facilius dissolvit bullam quam
si bulla illa altera abesset, ob appetitum coitionis aquae cum aqua et
aeris cum aere Atque hujusmodi Instantiae Clandestinae (quae sunt usus
nobilissimi, ut dictum est) in portionibus corporum parvis et subtilibus
maxime se dant conspiciendas. Quia massae rerum majores sequuntur formas
magis catholicas et generales; ut suo loco dicetur.

XXVI.

Inter praerogativas instantiarum ponemus quinto loco Instantias Constitutivas,
quas etiam Manipulares appellare consuevimus. Eae sunt quae constituunt
unam speciem naturae inquisitae tanquam Formam Minorem. Cum enim formae
legitimae (quae sunt semper convertibiles cum naturis inquisitis) lateant
in profundo nec facile inveniantur, postulat res et infirmitas humani intellectus
ut formae particulares, quae sunt congregativae Manipulorum quorundam instantiarum
(neutiquam vero omnium) in notionem aliquam communem, non negligantur,
verum diligentius notentur. Quicquid enim unit naturam, licet modis imperfectis,
ad inventionem formarum viam sternit. Itaque instantiae, quae ad hoc utiles
sunt non sunt contemnendae potestatis, sed habent nonnullam praerogativam.

Verum in his diligens est adhibenda cautio, ne intellectus humanus, postquam
complures ex istis formis particularibus adinvenerit atque inde partitiones
sive divisiones naturae inquisitae confecerit, in illis omnino acquiescat,
atque ad inventionem legitimam Formae Magnae se non accingat, sed praesupponat
naturam velut a radicibus esse multiplicem et divisam, atque ulteriorem
naturae unionem, tanquam rem supervacuae subtilitatis et vergentem ad merum
abstractum, fastidiat et rejiciat.

Exempli gratia; sit natura inquisita
Memoria, sive Excitans et Adjuvans memoriam. Instantiae constitutivae sunt,
ordo sive distributio, quae manifesto juvat memoriam; item Loci in memoria
artificiali, qui aut possunt esse loci secundum proprium sensum, veluti
janua, angulus, fenestra, et similia, aut possunt esse personae familiares
et notae, aut possunt esse quidvis ad placitum (modo in ordine certo ponantur),
veluti animalia, herbae; etiam verba, literae, characteres, personae historicae,
et caetera; licet nonnulla ex his magis apta sint et commoda, alia minus.
Hujusmodi autem Loci memoriam insigniter juvant, eamque longe supra vires
naturales exaltant. Item carmina facilius haerent et discuntur memoriter
quam prosa. Atque ex isto manipulo trium instantiarum, videlicet ordinis,
locorum artificialis memoriae, et versuum, constituitur species una auxilii
ad Memoriam. Species autem illa Abscissio Infiniti recte vocari possit.
Cum enim quis aliquid reminisci aut revocare in memoriam nititur, si nullam
praenotionem habeat aut perceptionem ejus quod quaerit, quaerit certe et
molitur et hac illac discurrit, tanquam in infinito. Quod si certam aliquam
praenotionem habeat, statim abscinditur infinitum, et fit discursus memoriae
magis in vicino. In tribus autem illis instantiis quae superius dictae
sunt, praenotio perspicua est et certa. In prima videlicet, debet esse
aliquid quod congruat cum ordine; in secunda debet esse imago quae relationem
aliquam habeat sive convenientiam ad illa loca certa; in tertia, debent
esse verba quae cadant in versum. Atque ita abscinditur infinitum. Aliae
autem instantiae dabunt hanc alteram speciem; ut quicquid deducat intellectuale
ad feriendum sensum (quae ratio etiam praecipue viget in artificiali memoria)
juvet memoriam. Aliae instantiae dabunt hanc alteram speciem; ut quae
faciunt impressionem in affectu forti, incutientia scilicet metum, admirationem,
pudorem, delectationem, juvent memoriam. Aliae instantiae dabunt hanc alteram
speciem; ut quae maxime imprimuntur a mente pura et minus praeoccupata
ante vel post, veluti quae discuntur in pueritia aut quae commentamur ante
somnum, etiam primae quaeque rerum vices, magis haereant in memoria. Aliae
instantiae dabunt hanc alteram speciem; ut multitudo circumstantiarum
sive ansarum juvet memoriam, veluti scriptio per partes non continuatas,
lectio, sive recitatio voce alta. Aliae denique instantiae dabunt hanc
alteram speciem; ut quae expectantur et attentionem excitant melius haereant,
quam quae praetervolant. Itaque si scriptum aliquod vicies perlegeris,
non tam facile illud memoriter disces quam si illud legas decies, tentando
interim illud recitare, et ubi deficit memoria inspiciendo librum. Ita
ut sint veluti sex Formae Minores eorum quae juvant Memoriam; videlicet
abscissio infiniti; deductio intellectualis ad sensibile; impressio in
affectu forti; impressio in mente pura; multitudo ansarum; praeexpectatio.

Similiter, exempli gratia; sit natura inquisita Gustus, sive Gustatio.
Instantiae quae sequuntur sunt Constitutivae: videlicet, quod qui non
olfaciunt, sed sensu eo a natura destituti sunt, non percipiant aut gustu
distinguant cibum rancidum aut putridum, neque similiter alliatum aut rosatum,
aut hujusmodi. Rursus, illi, qui per accidens nares habent per descensum
rheumatis obstructas, non discernunt aut percipiunt aliquid putridum aut
rancidum aut aqua rosacea inspersum. Rursus, qui afficiuntur hujusmodi
rheumate, si in ipso momento, cum aliquid foetidum aut odoratum habent
in ore sive palato, emungant fortiter, in ipso instanti manifestam perceptionem
habent rancidi vel odorati. Quae instantiae dabunt et constituent hanc
speciem, vel partem potius gustus; ut sensus gustationis ex parte nihil
aliud sit quam olfactus interior, transiens et descendens a narium meatibus
superioribus in os et palatum. At contra, salsum et dulce et acre et acidum
et austerum et amarum, et similia, haec (inquam) omnia aeque sentiunt illi
in quibus olfactus deest aut obturatur, ac quisquam alius; ut manifestum
sit sensum gustus esse compositum quiddam ex olfactu interiori et tactu
quodam exquisito; de quo nunc non est dicendi locus.

Similiter, exempli gratia; sit natura inquisita Communicatio Qualitatis absque Commistione
Substantiae. Instantia Lucis dabit vel constituet unam speciem communicationis; Calor vero et Magnes alteram. Communicatio enim lucis est tanquam momentanea,
et statim perit, amota luce originali. At calidum et virtus magnetica,
postquam tramissa fuerint vel potius excitata in alio corpore, haerent
et manent ad tempus non parvum, amoto primo movente. Denique magna est
omnino praerogativa instantiarum constitutivarum, ut quae plurimum faciant
et ad definitiones (praesertim particulares) et ad divisiones sive partitiones
naturarum; de quo non male dixit Plato, Quod habendus sit tanquam pro
Deo, qui definire et dividere bene sciat.

XXVII.

Inter praerogativas instantiarum ponemus sexto loco Instantias Conformes,
sive Proportionatas; quas etiam Parallelas, sive Similitudines Physicas,
appellare consuevimus. Eae vero sunt, quae ostendunt similitudines et conjugationes
rerum, non in formis minoribus (quod faciunt instantiae constitutivae)
sed plane in concreto. Itaque sunt tanquam primi et infimi gradus ad unionem
naturae. Neque constituunt aliquod axioma statim ab initio, sed indicant
et observant tantum quendam consensum corporum. Attamen licet non multum
promoveant ad inveniendas formas, nihilominus magna cum utilitate revelant
partium universi fabricam, et in membris ejus exercent veluti anatomiam
quandam; atque proinde veluti manu ducunt interdum ad axiomata sublimia
et nobilia, praesertim illa quae ad mundi configurationem pertinent, potius
quam ad naturas et formas simplices.

Exempli gratia; Instantiae Conformes
sunt quae sequuntur: speculum, et oculus; et similiter fabrica auris,
et loca reddentia echo. Ex qua conformitate, praeter ipsam observationem
similitudinis, quae ad multa utilis est, proclive est insuper colligere
et formare illud axioma; videlicet, organa sensuum et corpora quae pariunt
reflexiones ad sensus esse similis naturae. Rursus ex hoc ipso admonitus
intellectus non aegre insurgit ad axioma quoddam altius et nobilius. Hoc
nimirum; nihil interesse inter consensus sive sympathias corporum sensu
praeditorum, et inanimatorum sine sensu, nisi quod in illis accedat spiritus
animalis ad corpus ita dispositum, in his autem absit. Adeo ut quot sint
consensus in corporibus inanimatis, tot possint esse sensus in animalibus,
si essent perforationes in corpore animato ad discursum spiritus animalis
in membrum rite dispositum, tanquam in organum idoneum. Et rursus, quot
sint sensus in animalibus, tot sint proculdubio motus in corpore inanimato
ubi spiritus animalis abfuerit; licet necesse sit multo plures esse motus
in corporibus inanimatis quam sensus in animatis, propter paucitatem organorum
sensus. Atque hujus rei ostendit se exemplum valde manifestum in doloribus.
Etenim quum sint plura genera doloris in animalibus, et tanquam varii illius
characteres (veluti alius est dolor ustionis, alius frigoris intensi, alius
puncturae, alius compressionis, alius extensionis, et similium), certissimum
est omnia illa, quoad motum, inesse corporibus inanimatis; veluti ligno
aut lapidi, cum uritur, aut per gelu constringitur, aut pungitur, aut scinditur,
aut flectitur, aut tunditur, et sic de aliis; licet non subintrent sensus,
propter absentiam spiritus animalis.

Item instantiae conformes (quod mirum
fortasse dictu) sunt radices et rami plantarum. Omne enim vegetabile intumescit,
et extrudit partes in circumferentiam, tam sursum quam deorsum. Neque alia
est differentia radicum et ramorum, quam quod radix includatur in terra,
et rami exponantur aeri et soli. Si quis enim accipiat ramum tenerum et
vegetum arboris, atque illum reflectat in aliquam terrae particulam, licet
non cohaereat ipsi solo, gignit statim non ramum, sed radicem. Atque vice
versa, si terra ponatur superius, atque ita obstruatur lapide aut aliqua
dura substantia, ut planta cohibeatur nec possit frondescere sursum, edet
ramos in aerem deorsum.

Item instantiae conformes sunt gummi arborum, et
pleraeque gemmae rupium. Utraque enim nil aliud sunt quam exudationes et
percolationes succorum: in primo genere scilicet, succorum ex arboribus; in secundo, ex saxis; unde gignitur claritudo et splendor in utrisque,
per percolationem nimirum tenuem et accuratam. Nam inde fit etiam, quod
pili animalium non sint tam pulchri et tam vividi coloris quam avium plumae
complures: quia succi non tam delicate percolantur per cutem quam per
calamum.

Item instantiae conformes sunt scrotum in animalibus masculis,
et matrix in femellis. Adeo ut nobilis illa fabrica per quam sexus differunt
(quatenus ad animalia terrestria), nil aliud videatur esse, quam secundum
exterius et interius; vi scilicet majore caloris genitalia in sexu masculo
protrudente in exterius, ubi in femellis nimis debilis est calor quam ut
hoc facere possit; unde accidit quod contineantur interius.

Item instantiae
conformes sunt pinnae piscium, et pedes quadrupedum, aut pedes et alae
volucrum; quibus addidit Aristoteles quatuor volumina in motu serpentum.
Adeo ut in fabrica universi motus viventium plerunque videatur expediri
per quaterniones artuum sive flexionum.

Item dentes in animalibus terrestribus,
et rostra in avibus, sunt instantiae conformes; unde manifestum est, in
omnibus animalibus perfectis fluere duram quandam substantiam versus os.

Item non absurda est similitudo et conformitas illa, ut homo sit tanquam
planta inversa. Nam radix nervorum et facultatum animalium est caput;
partes autem seminales sunt infirmae, non computatis extremitatibus tibiarum
et brachiorum. At in planta, radix (quae instar capitis est) regulariter
infimo loco collocatur; semina autem supremo. Denique illud omnino praecipiendum
est et saepius monendum; ut diligentia hominum in inquisitione et congerie
Naturalis Historiae deinceps mutetur plane, et vertatur in contrarium ejus
quod nunc in usu est. Magna enim hucusque atque adeo curiosa fuit hominum
industria in notanda rerum varietate atque explicandis accuratis animalium,
herbarum, et fossilium differentiis; quarum pleraeque magis sunt lusus
naturae quam seriae alicujus utilitatis versus scientias. Faciunt certe
hujusmodi res ad delectationem, atque etiam quandoque ad praxin; verum
ad introspiciendam naturam parum aut nihil. Itaque convertenda plane est
opera ad inquirendas et notandas rerum similitudines et analoga, tam in
integralibus quam partibus. Illae enim sunt quae naturam uniunt, et constituere
scientias incipiunt. Verum in his omnino est adhibenda cautio gravis et
severa; ut accipiantur pro instantiis conformibus et proportionatis illae,
quae denotant similitudines (ut ab initio diximus) physicas; id est, reales
et substantiales et immersas in natura, non fortuitas et ad speciem; multo
minus superstitiosas aut curiosas, quales naturalis magiae scriptores (homines
levissimi, et in rebus tam seriis quales nunc agimus vix nominandi) ubique
ostentant; magna cum vanitate et desipientia, inanes similitudines et
sympathias rerum describentes atque etiam quandoque affingentes. Verum
his missis, etiam in ipsa configuratione mundi in majoribus non sunt negligendae
instantiae conformes; veluti Africa, et regio Peruviana cum continente
se porrigente usque ad Fretum Magellanicum. Utraque enim regio habet similes
isthmos et similia promontoria, quod non temere accidit.

Item Novus et Vetus Orbis; in eo quod utrique orbes versus septentriones
lati sunt et exporrecti, versus austrum autem angusti et acuminati.

Item instantiae conformes nobilissimae sunt frigora intensa in media (quam vocant)
aeris regione, et ignes acerrimi qui saepe reperiuntur erumpentes ex locis
subterraneis; quae duae res sunt ultimitates et extrema; naturae scilicet
frigidi versus ambitum coeli, et naturae calidi versus viscera terrae;
per antiperistasin, sive rejectionem naturae contrariae.

Postremo autem in axiomatibus scientiarum notatu digna est conformitas instantiarum. Veluti
tropus rhetoricae, qui dicitur Praeter Expectatum, conformis est tropo
musicae, qui vocatur Declinatio Cadentiae. Similiter, postulatum mathematicum,
ut quae eidem tertio aequalia sunt etiam inter se sint aequalia, conforme
est cum fabrica syllogismi in logica, qui unit ea quae conveniunt in medio.
Denique multum utilis est in quamplurimis sagacitas quaedam in conquirendis
et indagandis conformitatibus et similitudinibus physicis.

XXVIII.

Inter praerogativas instantiarum, ponemus septimo loco Instantias Monodicas; quas etiam Irregulares sive Heteroclitas (sumpto vocabulo a grammaticis)
appellare consuevimus. Eae sunt, quae ostendunt corpora in concreto, quae
videntur esse extravagantia et quasi abrupta in natura, et minime convenire
cum aliis rebus ejusdem generis. Etenim instantiae conformes sunt similes
alterius, at instantiae monodicae sunt sui similes. Usus vero instantiarum
monodicarum est talis qualis est instantiarum clandestinarum: viz. ad
evehendam et uniendam naturam ad invenienda genera sive communes naturas,
limitandas postea per differentias veras. Neque enim desistendum ab inquisitione
donec proprietates et qualitates, quae inveniuntur in hujusmodi rebus quae
possunt censeri pro miraculis naturae, reducantur et comprehendantur sub
aliqua forma sive lege certa: ut irregularitas sive singularitas omnis
reperiatur pendere ab aliqua forma communi; miraculum vero illud sit tandem
solummodo in differentiis accuratis et gradu et concursu raro, et non in
ipsa specie: ubi nunc contemplationes hominum non procedant ultra quam
ut ponant hujusmodi res pro secretis et magnalibus naturae, et tanquam
incausabilibus, et pro exceptionibus regularum generalium.

Exempla instantiarum monodicarum sunt, sol et luna, inter astra; magnes, inter lapides; argentum
vivum, inter metalla; elephas, inter quadrupedes; sensus veneris, inter
genera tactus; odor venaticus in canibus, inter genera olfactus. Etiam
S litera apud grammaticos, habetur pro monodica; ob facilem compositionem
quam sustinet cum consonantibus, aliquando duplicibus, aliquando triplicibus; quod nulla alia litera facit. Plurimi autem faciendae sunt hujusmodi
instantiae; quia acuunt et vivificant inquisitionem, et medentur intellectui
depravato a consuetudine et ab iis quae fiunt plerunque.

XXIX.

Inter praerogativas instantiarum, ponemus loco octavo Instantias Deviantes; errores scilicet naturae, et vaga, ac monstra: ubi natura declinat et
deflectit a cursu ordinario. Differunt enim errores naturae ab instantiis
monodicis in hoc; quod monodicae sint miracula specierum, at errores sint
miracula individuorum. Similis autem fere sunt usus; quia rectificant
intellectum adversus consueta, et revelant formas communes. Neque enim
in his etiam desistendum ab inquisitione donec inveniatur causa hujusmodi
declinationis. Veruntamen causa illa non exurgit ad formam aliquam proprie,
sed tantum ad latentem processum ad formam. Qui enim vias naturae noverit,
is deviationes etiam facilius observabit. At rursus, qui deviationes noverit,
is accuratius vias describet.

Atque in illo differunt etiam ab instantiis
monodicis, quod multo magis instruant praxin et operativam. Nam novas species
generare arduum admodum foret; at species notas variare, et inde rara
multa ac inusitata producere, minus arduum. Facilis autem transitus est
a miraculis naturae ad miracula artis. Si enim deprehendatur semel natura
in variatione sua, ejusque ratio manifesta fuerit, expeditum erit eo deducere
naturam per artem quo per casum aberraverit. Neque solum eo, sed et aliorsum; cum errores ex una parte monstrent et aperiant viam ad errores et deflexiones
undequaque. Hic vero exemplis non est opus, propter eorundem copiam. Facienda
enim est congeries sive historia naturalis particularis omnium monstrorum
et partuum naturae prodigiosorum; omnis denique novitatis et raritatis
et inconsueti in natura. Hoc vero faciendum est cum severissimo delectu,
ut constet fides. Maxime autem habenda sunt pro suspectis quae pendent
quomodocunque a religione, ut prodigia Livii: nec minus, quae inveniuntur
in scriptoribus magiae naturalis, aut etiam alchymiae, et hujusmodi hominibus; qui tanquam proci sunt et amatores fabularum. Sed depromenda sunt illa
ex gravi et fida historia, et auditionibus certis.

XXX.

Inter praerogativas instantiarum, ponemus loco nono Instantias Limitaneas; quas etiam Participia vocare consuevimus. Eae vero sunt, quae exhibent
species corporum tales, quae videntur esse compositae ex speciebus duabus,
vel rudimenta inter speciem unam et alteram. Hae vero instantiae inter
instantias monodicas sive heteroclitas recte numerari possunt: sunt enim
in universitate rerum rarae et extraordinariae. Sed tamen ob dignitatem
seorsim tractandae et ponendae sunt; optime enim indicant compositionem
et fabricam rerum, et innuunt causas numeri et qualitatis specierum ordinariarum
in universo, et deducunt intellectum ab eo quod est, ad id quod esse potest.

Harum exempla sunt: muscus, inter putredinem et plantam; cometae nonnulli,
inter stellas et meteora ignita; pisces volantes, inter aves et pisces
; vespertiliones, inter aves et quadrupedes; etiam

'Simia quam similis turpissima bestia nobis; '

et partus animalium biformes et commisti ex speciebus diversis; et
similia.

XXXI.

Inter praerogativas instantiarum ponemus decimo loco Instantias Potestatis,
sive Fascium (sumpto vocabulo ab insignibus imperii), quas etiam Ingenia,
sive Manus Hominis appellare consuevimus. Eae sunt opera maxime nobilia
et perfecta, et tanquam ultima in unaquaque arte. Cum enim hoc agatur praecipue
ut natura pareat rebus et commodis humanis; consentaneum est prorsus,
ut opera, quae jampridem in potestate hominis fuerunt (quasi provinciae
antea occupatae et subactae), notentur et numerentur; praesertim ea quae
sunt maxime enucleata et perfecta: propterea quod ab istis proclivior
et magis in propinquo sit transitus ad nova et hactenus non inventa. Si
quis enim ab horum contemplatione attenta propositum acriter et strenue
urgere velit, fiet certe ut aut producat illa paulo longius, aut deflectat
illa ad aliquid quod finitimum est, aut etiam applicet et transferat illa
ad usum aliquem nobiliorem.

Neque hic finis. Verum quemadmodum ab operibus
naturae raris et inconsuetis erigitur intellectus et elevatur ad inquirendas
et inveniendas formas, quae etiam illorum sunt capaces, ita etiam in operibus
artis egregiis et admirandis hoc usu-venit; idque multo magis; quia modus
efficiendi et operandi hujusmodi miracula artis manifestus ut plurimum
est, cum plerunque in miraculis naturae sit magis obscurus. Attamen in
his ipsis cautio est adhibenda vel maxime, ne deprimant scilicet intellectum
et eum quasi humo affigant.

Periculum enim est, ne per hujusmodi opera
artis, quae videntur velut summitates quaedam et fastigia industriae humanae,
reddatur intellectus attonitus et ligatus et quasi maleficiatus quoad illa,
ita ut cum aliis consuescere non possit, sed cogitet nihil ejus generis
fieri posse nisi eadem via qua illa effecta sunt, accedente tantummode
diligentia majore et praeparatione magis accurata.

Contra, illud ponendum
est pro certo: vias et modos efficiendi res et opera, quae adhuc reperta
sunt et notata, res esse plerunque pauperculas; atque omnem potentiam
majorem pendere et ordine derivari a fontibus formarum, quarum nulla adhuc
inventa est.

Itaque (ut alibi diximus) qui de machinis et arietibus, quales
erant apud veteres, cogitasset, licet hoc fecisset obnixe atque aetatem
in eo consumpsisset, nunquam tamen incidisset in inventum tormentorum igneorum
operantium per pulverem pyrium. Neque rursus, qui in lanificiis et serico
vegetabili observationem suam et meditationem collocasset, unquam per ea
reperisset naturam vermis aut serici bombycini. Quocirca omnia inventa,
quae censeri possunt magis nobilia (si animum advertas), in lucem prodiere,
nullo modo per pusillas enucleationes et extensiones artium, sed omnino
per casum. Nihil autem repraesentat aut anticipat casum (cujus mos est
ut tantum per longa saecula operetur), praeter inventionem formarum.

Exempla autem hujusmodi instantiarum particularia nihil opus est adducere, propter
copiam eorundem. Nam hoc omnino agendum; ut visitentur et penitus introspiciantur
omnes artes mechanicae, atque liberales etiam (quatenus ad opera), atque
inde facienda est congeries sive historia particularis, tanquam magnalium
et operum magistralium et maxime perfectorum in unaquaque ipsarum, una
cum modis effectionis sive operationis. Neque tamen astringimus diligentiam,
quae adhibenda est in hujusmodi collecta, ad ea quae censentur pro magisteriis
et arcanis alicujus artis tantum, atque movent admirationem. Admiratio
enim proles est raritatis; siquidem rara, licet in genere sint ex vulgatis
naturis, tamen admirationem pariunt.

At contra, quae revera admirationi
esse debent propter discrepantiam quae inest illis in specie collatis ad
alias species, tamen si in usu familiari praesto sint leviter notantur.
Debent autem notari monodica artis, non minus quam monodica naturae; de
quibus antea diximus. Atque quemadmodum in monodicis naturae posuimus solem,
lunam, magnetem, et similia, quae re vulgatissima sunt sed natura tamen
fere singulari: idem et de monodicis artis faciendum est.

Exempli gratia; instantia monodica artis est papyrus; res admodum vulgata. At si diligenter
animum advertas, materiae artificiales aut plane textiles sunt per fila
directa et transversa; qualia sunt pannus sericus, aut laneus, et linteus,
et hujusmodi: aut coagmentantur ex succis concretis; qualia sunt later,
aut argilla figularis, aut vitrum, aut esmalta, aut porcellana, et similia; quae si bene uniantur splendent, sin minus, indurantur certe, sed non
splendent. Attamen omnia talia, quae fiunt ex succis concretis, sunt fragilia,
nec ullo modo haerentia et tenacia. At contra, papyrus est corpus tenax,
quod scindi et lacerari possit; ita ut imitetur et fere aemuletur pellem
sive membranam alicujus animalis, aut folium alicujus vegetabilis, et hujusmodi
opificia naturae. Nam neque fragilis est, ut vitrum; neque textilis, ut
pannus; sed habet fibras certe, non fila distincta, omnino ad modum materiarum
naturalium: ut inter artificiales materias vix inveniatur simile aliquod,
sed sit plane monodicum. Atque praeferenda sane sunt in artificialibus
ea quae maxime accedunt ad imitationem naturae, aut e contrario eam potenter
regunt et invertunt.

Rursus, inter ingenia et manus hominis, non prorsus
contemnenda sunt praestigiae et jocularia. Nonnulla enim ex istis, licet
sint usu levia et ludicra, tamen informatione valida esse possunt.

Postremo, neque omnino omittenda sunt superstitiosa, et (prout vocabulum sensu vulgari
accipitur) magica. Licet enim hujusmodi res sint in immensum obrutae grandi
mole mendaciorum et fabularum, tamen inspiciendum paulisper si forte subsit
et lateat in aliquibus earum aliqua operatio naturalis; ut in fascino,
et fortificatione imaginationis, et consensu rerum ad distans, et transmissione
impressionum a spiritu ad spiritum non minus quam a corpore ad corpus,
et similibus.

XXXII.

Ex iis, quae ante dicta sunt, patet quod quinque illa instantiarum genera
de quibus diximus (viz. instantiarum conformium, instantiarum monodicarum,
instantiarum deviantium, instantiarum limitanearum, instantiarum potestatis)
non debeant reservari, donec inquiratur natura aliqua certa (quemadmodum
instantiae reliquae, quas primo loco proposuimus, nec non plurimae ex iis
quae sequentur, reservari debent); sed statim jam ab initio facienda est
earum collectio, tanquam historia quaedam particularis; eo quod digerant
ea quae ingrediuntur intellectum, et corrigant pravam complexionem intellectus
ipsius, quem omnino necesse est imbui et infici et demum perverti ac distorqueri
ab incursibus quotidianis et consuetis.

Itaque adhibendae sunt eae instantiae
tanquam praeparativum aliquod, ad rectificandum et expurgandum intellectum.
Quicquid enim abducit intellectum a consuetis, aequat et complanat aream
ejus ad recipiendum lumen siccum et purum notionum verarum. Quin etiam
hujusmodi instantiae sternunt et praestruunt viam ad operativam; ut suo
loco dicemus, quando de Deductionibus ad Praxin sermo erit.

XXXIII.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco undecimo Instantias Comitatus,
atque Hostiles; quas etiam Instantias Propositionum Fixarum appellare
consuevimus. Eae sunt instantiae, quae exhibent aliquod corpus sive concretum
tale, in quo natura inquisita perpetuo sequatur tanquam comes quidam individuus: aut contra, in quo natura inquisita perpetuo fugiat atque ex comitatu
excludatur, ut hostis et inimicus. Nam ex hujusmodi instantiis formantur
propositiones certae et universales, aut affirmativae aut negativae; in
quibus subjectum erit tale corpus in concreto, praedicatum vero natura
ipsa inquisita. Etenim propositiones particulares omnino fixae non sunt,
ubi scilicet natura inquisita reperitur in aliquo concreto fluxa et mobilis,
viz. accedens sive acquisita, aut rursus recedens sive deposita. Quocirca
particulares propositiones non habent praerogativam aliquam majorem, nisi
tantum in casu migrationis; de quo antea dictum est. Et nihilominus, etiam
particulares illae propositiones comparatae et collatae cum universalibus
multum juvant; ut suo loco dicetur. Neque tamen, etiam in universalibus
istis propositionibus exactam aut absolutam affirmationem vel abnegationem
requirimus. Sufficit enim ad id quod agitur, etiamsi exceptionem nonnullam
singularem aut raram patiantur.

Usus autem instantiarum comitatus est ad
angustiandam affirmativam formae. Quemadmodum enim in instantiis migrantibus
angustiatur affirmativa formae; viz. ut necessario poni debeat forma rei
esse aliquid quod per actum illum migrationis inditur aut destruitur;
ita etiam in instantiis comitatus angustiatur affirmativa formae; ut necessario
poni debeat forma rei esse aliquid quod talem concretionem corporis subingrediatur,
aut contra ab eadem abhorreat; ut qui bene norit constitutionem aut schematismum
hujusmodi corporis non longe abfuerit ab extrahenda in lucem forma naturae
inquisitae.

Exempli gratia; sit natura inquisita Calidum. Instantia comitatus
est flamma. Etenim in aqua, aere, lapide, metallo, et aliis quamplurimis,
calor est mobilis, et accedere potest et recedere: at omnis flamma est
calida, ita ut calor in concretione flammae perpetuo sequatur. At instantia
hostilis calidi nulla reperitur apud nos. Nam de visceribus terrae nihil
constat ad sensum; sed eorum corporum quae nobis nota sunt nulla prorsus
est concretio quae non est susceptibilis caloris.

At rursus, sit natura
inquisita Consistens. Instantia hostilis est aer. Etenim metallum potest
fluere, potest consistere; similiter vitrum; etiam aqua potest consistere,
cum conglaciatur: at impossibile est ut aer unquam consistat, aut exuat
fluorem.

Verum de instantiis hujusmodi propositionum fixarum supersunt
duo monita, quae utilia sunt ad id quod agitur. Primum, ut si defuerit
plane universalis affirmativa aut negativa, illud ipsum diligenter notetur
tanquam non-ens; sicut fecimus de calido, ubi universalis negativa (quatenus
ad entia quae ad nostram notitiam pervenerint) in rerum natura deest. Similiter,
si natura inquisita sit aeternum aut incorruptibile, deest affirmativa
universalis hic apud nos. Neque enim praedicari potest Aeternum aut Incorruptibile
de aliquo corpore eorum quae infra coelestia sunt, aut supra interiora
terrae. Alterum monitum est, ut propositionibus universalibus, tam affirmativis
quam negativis, de aliquo concreto, subjungantur simul ea concreta quae
proxime videntur accedere ad id quod est ex non-entibus: ut in calore,
flammae mollissimae et minimum adurentes; in incorruptibili, aurum, quod
proxime accedit. Omnia enim ista indicant terminos naturae inter ens et
non-ens; et faciunt ad circumscriptiones formarum, ne gliscant et vagentur
extra conditiones materiae.

XXXIV.

Inter praerogativas instantiarum, ponemus loco duodecimo ipsas illas
Instantias Subjunctivas, de quibus in superiori aphorismo diximus: quas
etiam Instantias Ultimitatis sive Termini appellare consuevimus. Neque
enim hujusmodi instantiae utiles sunt tantum, quatenus subjunguntur propositionibus
fixis; verum etiam per se, et in proprietate sua. Indicant enim non obscure
veras sectiones naturae, et mensuras rerum, et illud Quousque natura quid
faciat et ferat, et deinde transitus naturae ad aliud. Talia sunt, aurum,
in pondere; ferrum, in duritie; cete, in quantitate animalium; canis,
in odore; inflammatio pulveris pyrii, in expansione celeri; et alia id
genus. Nec minus exhibenda sunt ea quae sunt ultima gradu infimo, quam
quae supremo; ut spiritus vini, in pondere; sericum, in mollitie; vermiculi
cutis, in quantitate animalium; et caetera.

XXXV.

Inter praerogativas instantiarum, ponemus loco decimo tertio Instantias
Foederis sive Unionis. Eae sunt, quae confundunt et adunant naturas, quae
existimantur esse heterogeneae, et pro talibus notantur et signantur per
divisiones receptas.

At instantiae foederis ostendunt operationes et effectus,
quae deputantur alicui ex illis heterogeneis ut propria, competere etiam
aliis ex heterogeneis; ut convincatur ista heterogenia (quae in opinione
est) vera non esse aut essentialis, sed nil aliud esse quam modificatio
naturae communis. Optimi itaque sunt usus ad elevandum et evehendum intellectum
a differentiis ad genera; et ad tollendum larvas et simulachra rerum,
prout occurrunt et prodeunt personatae in substantiis concretis.

Exempli gratia: sit natura inquisita Calidum. Omnino videtur esse divisio solennis
et authentica, quod sint tria genera caloris; viz. calor coelestium, calor
animalium, et calor ignis; quodque isti calores (praesertim unus ex illis
comparatus ad reliquos duos) sint ipsa essentia et specie, sive natura
specifica, differentes et plane heterogenei: quandoquidem calor coelestium
et animalium generet et foveat, at calor ignis contra corrumpat et destruat.
Est itaque instantia foederis experimentum illud satis vulgatum, cum recipitur
ramus aliquis vitis intra domum ubi sit focus assiduus, ex quo maturescunt
uvae etiam mense integro citius quam foras; ita ut maturatio fructus etiam
pendentis super arborem fieri possit, scilicet ab igne, cum hoc ipsum videatur
esse opus proprium solis. Itaque ab hoc initio facile insurgit intellectus,
repudiata heterogenia essentiali, ad inquirendum quae sint differentiae
illae quae revera reperiuntur inter calorem solis et ignis, ex quibus fit
ut eorum operationes sint tam dissimiles, utcunque illi ipsi participent
ex natura communi.

Quae differentiae reperientur quatuor: viz. primo,
quod calor solis respectu caloris ignis sit gradu longe clementior et lenior; secundo, quod sit (praesertim ut defertur ad nos per aerem) qualitate
multo humidior; tertio (quod caput rei est), quod sit summe inaequalis,
atque accedens et auctus, et deinceps recedens et diminutus; id quod maxime
confert ad generationem corporum. Recte enim asseruit Aristoteles causam
principalem generationum et corruptionum, quae fiunt hic apud nos in superficie
terrae, esse viam obliquam solis per zodiacum; unde calor solis, partim
per vicissitudines diei et noctis, partim per successiones aestatis et
hyemis, evadit miris modis inaequalis. Neque tamen desinit ille vir id
quod ab eo recte inventum fuit statim corrumpere et depravare. Nam ut arbiter
scilicet naturae (quod illi in more est) valde magistraliter assignat causam
generationis accessui solis, causam autem corruptionis recessui; cum utraque
res (accessus videlicet solis et recessus) non respective, sed quasi indifferenter,
praebeat causam tam generationi quam corruptioni; quandoquidem inaequalitas
caloris generationi et corruptioni rerum, aequalitas conservationi tantum
ministret. Est et quarta differentia inter calorem solis et ignis, magni
prorsus momenti: viz. quod sol operationes suas insinuet per longa temporis
spatia, ubi operationes ignis (urgente hominum impatientia) per breviora
intervalla ad exitum perducantur. Quod si quis id sedulo agat, ut calorem
ignis attemperet et reducat ad gradum moderatiorem et leniorem (quod multis
modis facile fit), deinde etiam inspergat et admisceat nonnullam humiditatem,
maxime autem si imitetur calorem solis in inaequalitate, postremo si moram
patienter toleret (non certe eam quae sit proportionata operibus solis,
sed largiorem quam homines adhibere solent in operibus ignis), is facile
missam faciet heterogeniam illam caloris, et vel tentabit vel exaequabit
vel in aliquibus vincet opera solis, per calorem ignis. Similis instantia
foederis est resuscitatio papilionum ex frigore stupentium et tanquam emortuarum,
per exiguum teporem ignis; ut facile cernas non magis negatum esse igni
vivificare animantia quam maturare vegetabilia. Etiam inventum illud celebre
Fracastorii de sartagine acriter calefacta, qua circundant medici capita
apoplecticorum desperatorum, expandit manifeste spiritus animales ab humoribus
et obstructionibus cerebri compressos et quasi extinctos, illosque ad motum
excitat, non aliter quam ignis operatur in aquam aut aerem, et tamen per
consequens vivificat. Etiam ova aliquando excluduntur per calorem ignis,
id quod prorsus imitatur calorem animalem; et complura ejusmodi; ut nemo
dubitare possit quin calor ignis in multis subjectis modificari possit
ad imaginem caloris coelestium et animalium.

Similiter sint naturae inquisitae
Motus et Quies. Videtur esse divisio solennis atque ex intima philosophia,
quod corpora naturalia vel rotent, vel ferantur recta, vel stent sive quiescant.
Aut enim est motus sine termino, aut statio in termino, aut latio ad terminum.
At motus ille perennis rotationis videtur esse coelestium proprius; statio
sive quies videtur competere globo ipsi terrae; at corpora caetera (gravia
quae vocant et levia, extra loca scilicet connaturalitatis suae sita) feruntur
recta ad massas sive congregationes similium; levia sursum, versus ambitum
coeli; gravia deorsum, versus terram. Atque ista pulchra dictu sunt.

At instantia foederis est cometa aliquis humilior; qui cum sit longe
infra coelum, tamen rotat. Atque commentum Aristotelis de alligatione sive
sequacitate cometae ad astrum aliquod jampridem explosum est; non tantum
quia ratio ejus non est probabilis, sed propter experientiam manifestam
discursus et irregularis motus cometarum per varia loca coeli.

At rursus alia instantia foederis circa hoc subjectum est motus aeris; qui intra
tropicos (ubi circuli rotationis sunt majores) videtur et ipse rotare ab
oriente in occidentem.

Et alia rursus instantia foret fluxus et refluxus
maris, si modo aquae ipsae deprehendantur ferri motu rotationis (licet
tardo et evanido) ab oriente in occidentem; ita tamen ut bis in die repercutiantur.
Itaque, si haec ita se habeant, manifestum est motum istum rotationis non
terminari in coelestibus, sed communicari aeri et aquae.

Etiam ista proprietas
levium, nimirum ut ferantur sursum, vacillat nonnihil. Atque in hoc sumi
potest pro instantia foederis bulla aquae. Si enim aer fuerit subter aquam,
ascendit rapide versus superficiem aquae, per motum illum plagae (quam
vocat Democritus), per quam aqua descendens percutit et attollit aerem
sursum; non autem per contentionem aut nixum aeris ipsius. Atqui ubi ad
superficiem ipsam aquae ventum fuerit, tum cohibetur aer ab ulteriore ascensu,
per levem resistentiam quam reperit in aqua non statim tolerante se discontinuari: ita ut exilis admodum sit appetitus aeris ad superiora.

Similiter sit natura inquisita Pondus. Est plane divisio recepta, ut densa et solida
ferantur versus centrum terrae, rara autem et tenuia versus ambitum coeli; tanquam ad loca sua propria. Atque loca quod attinet, (licet in scholis
hujusmodi res valeant) plane inepta et puerilis cogitatio est, locum aliquid
posse. Itaque nugantur philosophi cum dicant quod, si perforata esset terra,
corpora gravia se sisterent quando ventum esset ad centrum. Esset enim
certe virtuosum plane et efficax genus nihili, aut puncti mathematici,
quod aut alia afficeret, aut rursus quod alia appeterent: corpus enim
non nisi a corpore patitur. Verum iste appetitus ascendendi et descendendi
aut est in schematismo corporis quod movetur, aut in sympathia sive consensu
cum alio corpore. Quod si inveniatur aliquod corpus densum et solidum,
quod nihilominus non feratur ad terram, confunditur hujusmodi divisio.
At si recipiatur opinio Gilberti, quod magnetica vis terrae ad alliciendum
gravia non extendatur ultra orbem virtutis suae (quae operatur semper ad
distantiam certam, et non ultra), hocque per aliquam instantiam verificetur; ea demum erit instantia foederis circa hoc subjectum. Neque tamen occurrit
impraesentiarum aliqua instantia super hoc certa et manifesta. Proxime
videntur accedere cataractae coeli, quae in navigationibus per Oceanum
Atlanticum versus Indias utrasque saepe conspiciuntur. Tanta enim videtur
esse vis et moles aquarum quae per hujusmodi cataractas subito effunditur,
ut videatur collectio aquarum fuisse ante facta, atque in his locis haesisse
et mansisse; et postea potius per causam violentam dejecta et detrusa
esse, quam naturali motu gravitatis cecidisse; adeo ut conjici possit,
corpoream molem densam atque compactam in magna distantia a terra fore
pensilem tanquam terram ipsam, nec casuram nisi dejiciatur. Verum de hoc
nil certi affirmamus. Interim in hoc et in multis aliis facile apparebit,
quam inopes simus historiae naturalis; cum loco instantiarum certarum
nonnunquam suppositiones afferre pro exemplis cogamur.

Similiter sit natura inquisita Discursus Ingenii. Videtur omnino divisio vera, rationis humanae
et solertiae brutorum. Attamen sunt nonnullae instantiae actionum quae
eduntur a brutis, per quas videntur etiam bruta quasi syllogizare: ut
memoriae proditum est de corvo, qui per magnas siccitates fere enectus
siti conspexit aquam in trunco cavo arboris; atque cum non daretur ei
intrare propter angustias, non cessavit jacere multos lapillos, per quos
surgeret et ascenderet aqua ut bibere posset; quod postea cessit in proverbium.

Similiter sit natura inquisita Visibile. Videtur omnino esse divisio vera
et certa, lucis, quae est visibile originale et primam copiam facit visui,
et coloris, qui est visibile secundarium et sine luce non cernitur, ita
ut videatur nil aliud esse quam imago aut modificatio lucis. Attamen ex
utraque parte circa hoc videntur esse instantiae foederis; scilicet, nix
in magna quantitate, et flamma sulphuris; in quarum altera videtur esse
color primulum lucens, in altera lux vergens ad colorem.

XXXVI.

Inter praerogativas instantiarum, ponemus loco decimo quarto Instantias
Crucis; translato vocabulo a Crucibus, quae erectae in biviis indicant
et signant viarum separationes. Has etiam Instantias Decisorias et Judiciales,
et in casibus nonnullis Instantias Oraculi et Mandati, appellare consuevimus.
Earum ratio talis est. Cum in inquisitione naturae alicujus intellectus
ponitur tanquam in aequilibrio, ut incertus sit utri naturarum e duabus,
vel quandoque pluribus, causa naturae inquisitae attribui aut assignari
debeat, propter complurium naturarum concursum frequentem et ordinarium,
instantiae crucis ostendunt consortium unius ex naturis (quoad naturam
inquisitam) fidum et indissolubile, alterius autem varium et separabile
; unde terminatur quaestio, et recipitur natura illa prior pro causa, missa
altera et repudiata. Itaque hujusmodi instantiae sunt maximae lucis, et
quasi magnae authoritatis; ita ut curriculum interpretationis quandoque
in illas desinat, et per illas perficiatur. Interdum autem Instantiae Crucis
illae occurrunt et inveniuntur inter jampridem notatas; at ut plurimum
novae sunt, et de industria atque ex composito quaesitae et applicatae,
et diligentia sedula et acri tandem erutae.

1. Exempli gratia; sit natura inquisita Fluxus et Refluxus Maris, ille
bis repetitus in die atque sexhorarius in accessibus et recessibus singulis,
cum differentia nonnulla quae coincidit in motum lunae. Bivium circa hanc
naturam tale est.

Necesse prorsus est ut iste motus efficiatur, vel ab
aquarum progressu et regressu, in modum aquae in pelvi agitatae, quae quando
latus unum pelvis alluit, deserit alterum; vel a sublatione et subsidentia
aquarum e profundo, in modum aquae ebullientis et rursus subsidentis. Utri
vero causae fluxus et refluxus ille assignari debeat, oritur dubitatio.
Quod si recipiatur prior assertio, necesse est ut cum sit fluxus in mari
ex una parte, fiat sub idem tempus alicubi in mari refluxus ex alia. Itaque
ad hoc reducitur inquisitio. Atqui observavit Acosta, cum aliis nonnullis
(diligenti facta inquisitione), quod ad litora Floridae et ad litora adversa
Hispaniae et Africae, fiant fluxus maris ad eadem tempora, et refluxus
itidem ad eadem tempora; non contra, quod cum fluxus fit ad littora Floridae,
fiat refluxus ad littora Hispaniae et Africae. Attamen adhuc diligentius
attendenti, non per hoc evincitur motus attolens, et abnegatur motus in
progressu. Fieri enim potest, quod sit motus aquarum in progressu, et nihilominus
inundet adversa littora ejusdem alvei simul; si aquae scilicet illae contrudantur
et compellantur aliunde, quemadmodum fit in fluviis, qui fluunt et refluunt
ad utrumque littus horis iisdem, cum tamen iste motus liquido sit motus
in progressu, nempe aquarum ingredientium ostia fluminum ex mari. Itaque
simili modo fieri potest, ut aquae venientes magna mole ab Oceano Orientali
Indico compellantur et trudantur in alveum Maris Atlantici, et propterea
inundent utrumque latus simul. Quaerendum itaque est, an sit alius alveus
per quem aquae possint iisdem temporibus minui et refluere. Atque praesto
est Mare Australe, Mari Atlantico neutiquam minus, sed potius magis latum
et extensum, quod ad hoc sufficere possit.

Itaque jam tandem perventum
est ad instantiam crucis circa hoc subjectum. Ea talis est: si pro certo
inveniatur, quod cum fit fluxus ad littora adversa tam Floridae quam Hispaniae
in Mari Atlantico, fiat simul fluxus ad littora Peruviae et juxta dorsum
Chinae in Mari Australi; tum certe per hanc instantiam decisoriam abjudicanda
est assertio quod fluxus et refluxus maris, de quo inquiritur, fiat per
motum progressivum: neque enim relinquitur aliud mare aut locus, ubi possit
ad eadem tempora fieri regressus aut refluxus. Commodissime autem hoc sciri
possit, si inquiratur ab incolis Panamae et Limae (ubi uterque Oceanus,
Atlanticus et Australis, per parvum Isthmum separantur), utrum ad contrarias
Isthmi partes fiat simul fluxus et refluxus maris, an e contra. Verum haec
decisio sive abjudicatio certa videtur, posito quod terra stet immobilis.
Quod si terra rotet, fieri fortasse potest ut ex inaequali rotatione (quatenus
ad celeritatem sive incitationem) terrae et aquarum maris, sequatur compulsio
violenta aquarum in cumulum sursum, quae sit fluxus: et relaxatio earundem
(postquam amplius cumulari non sustinuerint) in deorsum, quae sit refluxus.
Verum de hoc facienda est inquisitio separatim. Attamen etiam hoc supposito,
illud aeque manet fixum, quod necesse sit fieri alicubi refluxum maris
ad eadem tempora quibus fiunt fluxus in aliis partibus.

Similiter, sit natura inquisita posterior ille motus ex duobus quos supposuimus, videlicet
motus maris se attollens et rursus subsidens; si forte ita acciderit ut
(diligenti facto examine) rejiciatur motus alter, de quo diximus, progressivus.
Tum vero erit trivium circa hanc naturam tale. Necesse est ut motus iste,
per quem aquae in fluxibus et refluxibus se attollunt et rursus relabuntur,
absque aliqua accessione aquarum aliarum quae advolvuntur, fiat per unum
ex his tribus modis; vel quod ista aquarum copia emanet ex interioribus
terrae et rursus in illa se recipiat; vel quod non sit aliqua amplior
moles aquarum, sed quod eaedem aquae (non aucto quanto suo) extendantur
sive rarefiant, ita ut majorem locum et dimensionem occupent, et rursus
se contrahant; vel quod nec copia accedat major nec extensio amplior,
sed eaedem aquae (prout sunt tam copia quam densitate aut raritate) per
vim aliquam magneticam desuper eas attrahentem et evocantem, et per consensum,
se attollant et deinde se remittant. Itaque reducatur (si placet) jam inquisitio
(missis duobus illis motibus prioribus) ad hunc ultimum; et inquiratur
si fiat aliqua talis sublatio per consensum sive vim magneticam. Atqui
primo manifestum est universas aquas, prout ponuntur in fossa sive cavo
maris, non posse simul attolli, quia defuerit quod succedat in fundo;
adeo ut si foret in aquis aliquis hujusmodi appetitus se attollendi, ille
ipse tamen a nexu rerum, sive (ut vulgo loquuntur) ne detur vacuum, fractus
foret et cohibitus. Relinquitur, ut attollantur aquae ex aliqua parte,
et per hoc minuantur et cedant ex alia. Enimvero rursus necessario sequetur
ut vis illa magnetica, cum super totum operari non possit, circa medium
operetur intensissime; ita ut aquas in medio attollat, illae vero sublatae
latera per successionem deserant et destituant.

Itaque jam tandem perventum
est ad instantiam crucis circa hoc subjectum. Ea talis est: si inveniatur
quod in refluxibus maris aquarum superficies in mari sit arcuata magis
et rotunda, attollentibus se scilicet aquis in medio maris et deficientibus
circa latera, quae sunt litora; et in fluxibus eadem superficies sit magis
plana et aequa, redeuntibus scilicet aquis ad priorem suam positionem;
tum certe per hanc instantiam decisoriam potest recipi sublatio per vim
magneticam, aliter prorsus abjudicanda est. Hoc vero in fretis per lineas
nauticas non difficile est experiri; videlicet utrum in refluxibus versus
medium maris, mare non sit magis altum sive profundum quam in fluxibus.
Notandum autem est, si hoc ita sit, fieri (contra ac creditur) ut attollant
se aquae in refluxibus, demittant se tantum in fluxibus, ita ut littora
vestiant et inundent.

2. Similiter, sit natura inquisita Motus Rotationis spontaneus; et
speciatim, utrum Motus Diurnus, per quem sol et stellae ad conspectum nostrum
oriuntur et occidunt, sit motus rotationis verus in coelestibus, aut motus
apparens in coelestibus, verus in terra. Poterit esse instantia crucis
super hoc subjectum talis. Si inveniatur motus aliquis in oceano ab oriente
in occidentem, licet admodum languidus et enervatus; si idem motus reperiatur
paulo incitatior in aere, praesertim intra tropicos, ubi propter majores
circulos est magis perceptibilis; si idem motus reperiatur in humilioribus
cometis, jam factus vivus et validus; si idem motus reperiatur in planetis,
ita tamen dispensatus et graduatus ut quo proprius absit a terra sit tardior,
quo longius celerior, atque in coelo demum stellato sit velocissimus:
tum certe recipi debet motus diurnus pro vero in coelis, et abnegandus
est motus terrae; quia manifestum erit, motum ab oriente in occidentem
esse plane cosmicum et ex consensu universi, qui in summitatibus coeli
maxime rapidus gradatim labascat, et tandem desinat et extinguatur in immobili,
videlicet terra.

Similiter, sit natura inquisita Motus Rotationis ille
alter apud astronomos decantatus, renitens et contrarius Motui Diurno,
videlicet ab occidente in orientem; quem veteres astronomi attribuunt
planetis, etiam coelo stellato, at Copernicus et ejus sectatores terrae
quoque; et quaeratur utrum inveniatur in rerum natura aliquis talis motus,
an potius res conficta sit et supposita, ad compendia et commoditates calculationum,
et ad pulchrum illud, scilicet de expediendis motibus coelestibus per circulos
perfectos. Neutiquam enim evincitur iste motus esse in supernis verus et
realis, nec per defectum restitutionis planetae in motu diurno ad idem
punctum coeli stellati, nec per diversam politatem zodiaci, habito respectu
ad polos mundi; quae duo nobis hunc motum pepererunt. Primum enim phaenomenon
per anteversionem et derelictionem optime salvatur; secundum per lineas
spirales; adeo ut inaequalitas restitutionis et declinatio ad tropicos
possint esse potius modificationes motus unici illius diurni, quam motus
renitentes aut circa diversos polos. Et certissimum est, si paulisper pro
plebeiis nos geramus (missis astronomorum et scholae commentis, quibus
illud in more est ut sensui in multis immerito vim faciant, et obscuriora
malint), talem esse motum istum ad sensum, qualem diximus; cujus imaginem
per fila ferrea (veluti in machina) aliquando repraesentari fecimus.

Verum instantia crucis super hoc subjectum poterit esse talis. Si inveniatur
in aliqua historia fide digna, fuisse cometam aliquem vel sublimiorem vel
humiliorem qui non rotaverit cum consensu manifesto (licet admodum irregulariter)
motus diurni, sed potius rotaverit in contrarium coeli; tum certe hucusque
judicandum est posse esse in natura aliquem talem motum. Sin nihil hujusmodi
inveniatur, habendus est pro suspecto, et ad alias instantias crucis circa
hoc confugiendum.

3. Similiter, sit natura inquisita Pondus sive Grave. Bivium circa hanc
naturam tale est. Necesse est ut gravia et ponderosa vel tendant ex natura
sua ad centrum terrae, per proprium schematismum; vel ut a massa corporea
ipsius terrae, tanquam a congregatione corporum connaturalium, attrahantur
et rapiantur, et ad eam per consensum ferantur. At posterius hoc si in
causa sit, sequitur ut quo propius gravia appropinquant ad terram, eo fortius
et majore cum impetu ferantur ad eam; quo longius ab ea absint, debilius
et tardius (ut fit in attractionibus magneticis); idque fieri intra spatium
certum; adeo ut si elongata fuerint a terra tali distantia ut virtus terrae
in ea agere non possit, pensilia mansura sint, ut et ipsa terra, nec omnino
decasura.

Itaque talis circa hanc rem poterit esse instantia crucis. Sumatur
horologium ex iis quae moventur per pondera plumbea, et aliud ex iis quae
moventur per compressionem laminae ferreae; atque vere probentur, ne alterum
altero velocius sit aut tardius; deinde ponatur horologium illud movens
per pondera super fastigium alicujus templi altissimi, altero illo infra
detento; et notetur diligenter si horologium in alto situm tardius moveatur
quam solebat, propter diminutam virtutem ponderum. Idem fiat experimentum
in profundis minerarum alte sub terra depressarum, utrum horologium hujusmodi
non moveatur velocius quam solebat, propter auctam virtutem ponderum. Quod
si inveniatur virtus ponderum minui in sublimi, aggravari in subterraneis,
recipiatur pro causa ponderis attractio a massa corporea terrae.

4. Similiter, sit natura inquisita Verticitas Acus Ferreae, tactae magnete.
Circa hanc naturam tale erit bivium. Necesse est ut tactus magnetis vel
ex se indat ferro verticitatem ad septentriones et austrum; vel ut excitet
ferrum tantummodo et habilitet, motus autem ipse indatur ex praesentia
terrae; ut Gilbertus opinatur, et tanto conatu probare nititur. Itaque
huc spectant ea, quae ille perspicaci industria conquisivit. Nimirum quod
clavus ferreus, qui diu duravit in situ versus septentriones et austrum,
colligat mora diutina verticitatem, absque tactu magnetis: ac si terra
ipsa, quae ob distantiam debiliter operatur (namque superficies aut extima
incrustatio terrae virtutis magneticae, ut ille vult, expers est), per
moram tamen longam magnetis tactum suppleret, et ferrum exciret, deinde
excitum conformaret et verteret. Rursus, quod ferrum ignitum et cadens,
si in extinctione sua exporrigatur inter septentriones et austrum, colligat
quoque verticitatem absque tactu magnetis: ac si partes ferri in motu
positae per ignitionem, et postea se recipientes, in ipso articulo extinctionis
suae magis essent susceptivae et quasi sensitivae virtutis manantis a terra
quam alias, et inde fierent tanquam excitae. Verum haec, licet bene observata,
tamen non evincunt prorsus quod ille asserit.

Instantia crucis autem circa
hoc subjectum poterit esse talis. Capiatur terrella ex magnete, et notentur
poli ejus; et ponantur poli terrellae versus orientem et occasum, non
versus septentriones et austrum, atque ita jaceant; deinde superponatur
acus ferrea intacta, et permittatur ita manere ad dies sex aut septem.
Acus vero (nam de hoc non dubitatur) dum manet super magnetem, relictis
polis mundi, se vertet ad polos magnetis; itaque quamdiu ita manet, vertitur
scilicet ad orientem et occidentem mundi. Quod si inveniatur acus illa,
remota a magnete et posita super versorium, statim se applicare ad septentriones
et austrum, vel etiam paulatim se eo recipere, tum recipienda est pro causa,
praesentia terrae; sin aut vertatur (ut prius) in orientem et occidentem,
aut perdat verticitatem, habenda est illa causa pro suspecta, et ulterius
inquirendum est.

5. Similiter, sit natura inquisita Corporea Substantia Lunae: an sit
tenuis, flammea, sive aerea, ut plurimi ex priscis philosophis opinati
sunt; an solida et densa, ut Gilbertus et multi moderni, cum nonnullis
ex antiquis, tenent. Rationes posterioris istius opinionis fundantur in
hoc maxime, quod luna radios solis reflectat; neque videtur fieri reflexio
lucis nisi a solidis.

Itaque instantiae crucis circa hoc subjectum eae
esse poterint (si modo aliquae sint) quae demonstrent reflexionem a corpore
tenui, qualis est flamma, modo sit crassitiei sufficientis. Certe causa
crepusculi, inter alias, est reflexio radiorum solis a superiore parte
aeris. Etiam quandoque reflecti videmus radios solis temporibus vespertinis
serenis a fimbriis nubium roscidarum, non minori splendore, sed potius
illustriori et magis glorioso, quam qui redditur a corpore lunae; neque
tamen constat eas nubes coaluisse in corpus densum aquae. Etiam videmus
aerem tenebrosum pone fenestras noctu reflectere lucem candelae, non minus
quam corpus densum. Tentandum etiam foret experimentum immissionis radiorum
solis per foramen super flammam aliquam subfuscam et caeruleam. Sane radii
aperti solis, incidentes in flammas obscuriores, videntur eas quasi mortificare,
ut conspiciantur magis instar fumi albi quam flammae. Atque haec impraesentiarum
occurrunt, quae sint ex natura instantiarum crucis circa hanc rem; et
meliora fortasse reperiri possunt. Sed notandum semper est, reflexionem
a flamma non esse expectandam, nisi a flamma alicujus profunditatis; nam
aliter vergit ad diaphanum. Hoc autem pro certo ponendum, lucem semper
in corpore aequali aut excipi et transmitti, aut resilire.

6. Similiter, sit natura inquisita Motus Missilium, veluti spiculorum,
sagittarum, globulorum, per aerem. Hunc motum Schola (more suo) valde negligenter
expedit; satis habens, si eum nomine motus violenti a naturali (quem vocant)
distinguat; et quod ad primam percussionem sive impulsionem attinet, per
illud, (quod duo corpora non possint esse in uno loco, ne fiat penetratio
dimensionum,) sibi satisfaciat; et de processu continuato istius motus
nihil curet. At circa hanc naturam bivium est tale: aut iste motus fit
ab aere vehente et pone corpus emissum se colligente, instar fluvii erga
scapham aut venti erga paleas; aut a partibus ipsius corporis non sustinentibus
impressionem, sed ad eandem laxandam per successionem se promoventibus.
Atque priorem illum recipit Fracastorius, et fere omnes qui de hoc motu
paulo subtilius inquisiverunt: neque dubium est, quin sint aeris partes
in hac re nonnullae; sed alter motus proculdubio verus est, ut ex infinitis
constat experimentis. Sed inter caeteras, poterit esse circa hoc subjectum
instantia crucis talis; quod lamina, aut filum ferri paulo contumacius,
vel etiam calamus sive penna in medio divisa, adducta et curvata inter
pollicem et digitum exiliant. Manifestum enim est, hoc non posse imputari
aeri se pone corpus colligenti, quia fons motus est in medio laminae vel
calami, non in extremis.

7. Similiter sit natura inquisita motus ille rapidus et potens Expansionis
Pulveris Pyrii in flammam; unde tantae moles subvertuntur, tanta pondera
emittuntur, quanta in cuniculis majoribus et bombardis videmus. Bivium
circa hanc naturam tale est. Aut excitatur iste motus a mero corporis appetitu
se dilatandi, postquam fuerit inflammatum; aut ab appetitu mixto spiritus
crudi, qui rapide fugit ignem, et ex eo circumfuso, tanquam ex carcere,
violenter erumpit. Schola autem et vulgaris opinio tantum versatur circa
priorem illum appetitum. Putant enim homines se pulchre philosophari, si
asserant flammam ex forma elementi necessitate quadam donari locum ampliorem
occupandi quam idem corpus expleverat cum subiret formam pulveris, atque
inde sequi motum istum. Interim minime advertunt, licet hoc verum sit,
posito quod flamma generetur, tamen posse impediri flammae generationem
a tanta mole, quae illam comprimere et suffocare queat; ut non deducatur
res ad istam necessitatem de qua loquuntur. Nam quod necesse sit fieri
expansionem, atque inde sequi emissionem aut remotionem corporis quod obstat,
si generetur flamma, recte putant. Sed ista necessitas plane evitatur,
si moles illa solida flammam supprimat antequam generetur. Atque videmus
flammam, praesertim in prima generatione, mollem esse et lenem, et requirere
cavum in quo experiri et ludere possit. Itaque tanta violentia huic rei
per se assignari non potest. Sed illud verum; generationem hujusmodi flammarum
flatulentarum, et veluti ventorum igneorum, fieri ex conflictu duorum corporum,
eorumque naturae inter se plane contrariae; alterius admodum inflammabilis,
quae natura viget in sulphure; alterius flammam exhorrentis, qualis est
spiritus crudus qui est in nitro; adeo ut fiat conflictus mirabilis, inflammante
se sulphure quantum potest (nam tertium corpus, nimirum carbo salicis,
nil aliud fere praestat, quam ut illa duo corpora incorporet et commode
uniat), et erumpente spiritu nitri quantum potest, et una se dilatante
(nam hoc faciunt et aer, et omnia cruda, et aqua, ut a calore dilatentur),
et per istam fugam et eruptionem interim flammam sulphuris, tanquam follibus
occultis, undequaque exufflante.

Poterant autem esse instantiae crucis
circa hoc subjectum duorum generum. Alterum eorum corporum quae maxime
sunt inflammabilia, qualia sunt sulphur, caphura, naphtha, et hujusmodi,
cum eorum misturis; quae citius et facilius concipiunt flammam quam pulvis
pyrius, si non impediantur: ex quo liquet appetitum inflammandi per se
effectum illum stupendum non operari. Alterum eorum quae flammam fugiunt
et exhorrent, qualia sunt sales omnes. Videmus enim, si jaciantur in ignem,
spiritum aqueum erumpere cum fragore antequam flamma concipiatur; quod
etiam leniter fit in foliis paulo contumacioribus, parte aquea erumpente
antequam oleosa concipiat flammam. Sed maxime cernitur hoc in argento vivo,
quod non male dicitur aqua mineralis. Hoc enim, absque inflammatione, per
eruptionem et expansionem simplicem vires pulveris pyrii fere adaequat; quod etiam admixtum pulveri pyrio ejus vires multiplicare dicitur.

8. Similiter sit natura inquisita, Transitoria Natura Flammae, et Extinctio
ejus Momentanea. Non enim videtur natura flammea hic apud nos figi et consistere,
sed singulis quasi momentis generari, et statim extingui. Manifestum enim
est in flammis, quae hic continuantur et durant, istam durationem non esse
ejusdem flammae in individuo, sed fieri per successionem novae flammae
seriatim generatae, minime autem manere eandem flammam numero; id quod
facile perspicitur ex hoc, quod, subtracto alimento sive fomite flammae,
flamma statim pereat. Bivium autem circa hanc naturam tale est. Momentanea
ista natura aut fit remittente se causa quae eam primo genuit, ut in lumine,
sonis, et motibus (quos vocant) violentis; aut quod flamma in natura sua
possit hic apud nos manere, sed a contrariis naturis circumfusis vim patiatur
et destruatur.

Itaque poterit esse circa hoc subjectum instantia crucis
talis. Videmus flammas in incendiis majoribus, quam alte in sursum ascendant.
Quanto enim basis flammae est latior, tanto vertex sublimior. Itaque videtur
principium extinctionis fieri circa latera, ubi ab aere flamma comprimitur
et male habetur. At meditullia flammae, quae aer non contingit sed alia
flamma undique circumdat, eadem numero manent, neque extinguuntur donec
paulatim angustientur ab aere per latera circumfuso. Itaque omnis flamma
pyramidalis est basi circa fomitem largior, vertice autem (inimicante aere,
nec suppeditante fomite) acutior. At fumus angustior circa basin ascendendo
dilatatur, et fit tanquam pyramis inversa; quia scilicet aer fumum recipit,
flammam (neque enim quispiam somniet aerem esse flammam accensam, cum sint
corpora plane heterogenea) comprimit.

Accuratior autem poterit esse instantia
crucis ad hanc rem accommodata, si res forte manifestari possit per flammas
bicolores. Capiatur igitur situla parva ex metallo, et in ea figatur parva
candela cerea accensa; ponatur situla in patera, et circumfundatur spiritus
vini in modica quantitate, quae ad labra situlae non attingat; tum accende
spiritum vini. At spiritus ille vini exhibebit flammam magis scilicet caeruleam,
lychnus candelae autem magis flavam. Notetur itaque utrum flamma lychni
(quam facile est per colorem a flamma spiritus vini distinguere; neque
enim flammae, ut liquores, statim commiscentur) maneat pyramidalis, an
potius magis tendat ad formam globosam, cum nihil inveniatur quod eam destruat
aut comprimat. At hoc posterius si fiat, manere flammam eandem numero,
quamdiu intra aliam flammam concludatur nec vim inimicam aeris experiatur,
pro certo ponendum est.

Atque de instantiis crucis haec dicta sint. Longiores
autem in iis tractandis ad hunc finem fuimus, ut homines paulatim discant
et assuefiant de natura judicare per instantias crucis et experimenta lucifera,
et non per rationes probabiles.

XXXVII.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco decimo quinto Instantias
Divortii; quae indicant separationes naturarum earum quae ut plurimum
occurrunt. Differunt autem ab instantiis quae subjunguntur instantiis comitatus; quia illae indicant separationes naturae alicujus ab aliquo concreto
cum quo illa familiariter consuescit, hae vero separationes naturae alicujus
ab altera natura. Differunt etiam ab instantiis crucis; quia nihil determinant,
sed monent tantum de separabilitate unius naturae ab altera. Usus autem
earum est ad prodendas falsas formas, et dissipandas leves contemplationes
ex rebus obviis orientes; adeo ut veluti plumbum et pondera intellectui
addant.

Exempli gratia: sint naturae inquisitae quatuor naturae illae,
quas Contubernales vult esse Telesius, et tanquam ex eadem camera; viz.
calidum, lucidum, tenue, mobile sive promptum ad motum. At plurimae inveniuntur
instantiae divortii inter ipsas. Aer enim tenuis est et habilis ad motum,
non calidus aut lucidus; luna lucida, absque calore; aqua fervens calida,
absque lumine; motus acus ferreae super versorium pernix et agilis, et
tamen in corpore frigido, denso, opaco; et complura id genus.

Similiter sint naturae inquisitae Natura Corporea et Actio Naturalis. Videtur enim
non inveniri actio naturalis, nisi subsistens in aliquo corpore. Attamen
possit fortasse esse circa hanc rem instantia nonnulla divortii. Ea est
actio magnetica, per quam ferrum fertur ad magnetem, gravia ad globum terrae.
Addi etiam possint aliae nonnullae operationes ad distans. Actio siquidem
hujusmodi et in tempore fit, per momenta non in puncto temporis, et in
loco, per gradus et spatia. Est itaque aliquod momentum temporis, et aliquod
intervallum loci, in quibus ista virtus sive actio haeret in medio inter
duo illa corpora quae motum cient. Reducitur itaque contemplatio ad hoc
; utrum illa corpora quae sunt termini motus disponant vel alterent corpora
media, ut per successionem et tactum verum labatur virtus a termino ad
terminum, et interim subsistat in corpore medio; an horum nihil sit, praeter
corpora et virtutem et spatia? Atque in radiis opticis et sonis et calore
et aliis nonnullis operantibus ad distans, probabile est media corpora
disponi et alterari: eo magis, quod requiratur medium qualificatum ad
deferendam operationem talem. At magnetica illa sive coitiva virtus admittit
media tanquam adiaphora, nec impeditur virtus in omnigeno medio. Quod si
nil rei habeat virtus illa aut actio cum corpore medio, sequitur quod sit
virtus aut actio naturalis ad tempus nonnullum et in loco nonnullo subsistens
sine corpore; cum neque subsistat in corporibus terminantibus, nec in
mediis. Quare actio magnetica poterit esse instantia divortii circa naturam
corpoream et actionem naturalem. Cui hoc adjici potest tanquam corollarium
aut lucrum non praetermittendum: viz. quod etiam secundum sensum philosophanti
sumi possit probatio quod sint entia et substantiae separatae et incorporeae.
Si enim virtus et actio naturalis, emanans a corpore, subsistere possit
aliquo tempore et aliquo loco omnino sine corpore; prope est ut possit
etiam emanare in origine sua a substantia incorporea. Videtur enim non
minus requiri natura corporea ad actionem naturalem sustentandam et devehendam,
quam ad excitandam aut generandum.

XXXVIII.

Sequuntur quinque ordines instantiarum, quas uno vocabulo generali Instantias
Lampadis sive Informationis Primae appellare consuevimus. Eae sunt quae
auxiliantur sensui. Cum enim omnis interpretatio naturae incipiat a sensu,
atque a sensuum perceptionibus recta, constanti, et munita via ducat ad
perceptiones intellectus, quae sunt notiones verae et axiomata; necesse
est ut, quanto magis copiosae et exactae fuerint repraesentationes sive
praebitiones ipsius sensus, tanto omnia cedant facilius et foelicius.

Harum autem quinque instantiarum lampadis, primae roborant, ampliant, et rectificant
actiones sensus immediatas; secundae deducunt non-sensibile ad sensibile; tertiae indicant processus continuatos sive series earum rerum et motuum
quae (ut plurimum) non notantur nisi in exitu aut periodis; quartae aliquid
substituunt sensui in meris destitutionibus; quintae excitant attentionem
sensus et advertentiam, atque una limitant subtilitatem rerum. De his autem
singulis jam dicendum est.

XXXIX.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco decimo sexto Instantias
Januae sive Portae: eo enim nomine eas appellamus quae juvant actiones
sensus immediatas. Inter sensus autem manifestum est partes primas tenere
Visum, quoad informationem; quare huic sensui praecipue auxilia conquirenda.
Auxilia autem triplicia esse posse videntur: vel ut percipiat non visa; vel ut majore intervallo; vel ut exactius et distinctius.

Primi generis sunt (missis bis-oculis et hujusmodi, quae valent tantum ad corrigendam
et levandam infirmitatem visus non bene dispositi, atque ideo nihil amplius
informant) ea quae nuper inventa sunt perspicilla; quae latentes et invisibiles
corporum minutias, et occultos schematismos et motus (aucta insigniter
specierum magnitudine) demonstrant; quorum vi, in pulice, musca, vermiculis,
accurata corporis figura et lineamenta, necnon colores et motus prius non
conspicui, non sine admiratione cernuntur. Quinetiam aiunt lineam rectam
calamo vel penecillo descriptam, per hujusmodi perspicilla inaequalem admodum
et tortuosam cerni: quia scilicet nec motus manus, licet per regulam adjutae,
nec impressio atramenti aut coloris revera aequalia existant; licet illae
inaequalitates tam minutae sint ut sine adjumento hujusmodi perspicillorum
conspici nequeant. Etiam superstitiosam quandam observationem in hac re
(ut fit in rebus novis et miris) addiderunt homines: viz. quod hujusmodi
perspicilla opera naturae illustrent, artis dehonestent. Illud vero nihil
aliud est quam quod texturae naturales multo subtiliores sint quam artificiosae.
Perspicillum enim illud ad minuta tantum valet: quale perspicillum si
vidisset Democritus, exiluisset forte, et modum videndi atomum (quem ille
invisibilem omnino affirmavit) inventum fuisse putasset. Verum incompetentia
hujusmodi perspicillorum, praeterquam ad minutias tantum (neque ad ipsas
quoque, si fuerint in corpore majusculo), usum rei destruit. Si enim inventum
extendi posset ad corpora majora, aut corporum majorum minutias, adeo ut
textura panni lintei conspici posset tanquam rete, atque hoc modo minutiae
latentes et inaequalitates gemmarum, liquorum, urinarum, sanguinis, vulnerum,
et multarum aliarum rerum, cerni possent, magnae proculdubio ex eo invento
commoditates capi possent.

Secundi generis sunt illa altera perspicilla
quae memorabili conatu adinvenit Galilaeus; quorum ope, tanquam per scaphas
aut naviculas, aperiri et exerceri possint propiora cum coelestibus commercia.
Hinc enim constat, galaxiam esse nodum sive coacervationem stellarum parvarum,
plane numeratarum et distinctarum; de qua re apud antiquos tantum suspicio
fuit. Hinc demonstrari videtur, quod spatia orbium (quos vocant) planetarum
non sint plane vacua aliis stellis, sed quod coelum incipiat stellescere
antequam ad coelum ipsum stellatum ventum sit; licet stellis minoribus
quam ut sine perspicillis istis conspici possint. Hinc choreas illas stellarum
parvarum circa planetam Jovis (unde conjici possit esse in motibus stellarum
plura centra) intueri licet. Hinc inaequalitates luminosi et opaci in luna
distinctius cernuntur et locantur; adeo ut fieri possit quaedam seleno-graphia.
Hinc maculae in sole, et id genus: omnia certe inventa nobilia, quatenus
fides hujusmodi demonstrationibus tuto adhiberi possit. Quae nobis ob hoc
maxime suspectae sunt, quod in istis paucis sistatur experimentum, neque
alia complura investigatu aeque digna eadem ratione inventa sint.

Tertii generis sunt bacilla illa ad terras mensurandas, astrolabia, et similia; quae sensum videndi non ampliant, sed rectificant et dirigunt. Quod si
sint aliae instantiae quae reliquos sensus juvent in ipsorum actionibus
immediatis et individuis, tamen si ejusmodi sint quae informationi ipsi
nihil addant plus quam jam habetur, ad id quod nunc agitur non faciunt.
Itaque earum mentionem non fecimus.

XL.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco decimo septimo Instantias
Citantes, sumpto vocabulo a foris civilibus, quia citant ea ut compareant
quae prius non comparuerunt; quas etiam Instantias Evocantes appellare
consuevimus. Eae deducunt non-sensibile ad sensibile.

Sensum autem fugiunt res, vel propter distantiam objecti locati; vel propter interceptionem
sensus per corpora media; vel quia objectum non est habile ad impressionem
in sensu faciendam; vel quia deficit quantum in objecto pro feriendo sensu; vel quia tempus non est proportionatum ad actuandum sensum; vel quia
objecti percussio non toleratur a sensu; vel quia objectum ante implevit
et possedit sensum, ut novo motui non sit locus. Atque haec praecipue ad
visum pertinent, et deinde ad tactum. Nam hi duo sensus sunt informativi
ad largum, atque de communibus objectis; ubi reliqui tres non informent
fere, nisi immediate et de propriis objectis.

1. In primo genere non fit deductio ad sensibile, nisi rei, quae cerni
non possit propter distantiam, adjiciatur aut substituatur alia res quae
sensum magis e longinquo provocare et ferire possit: veluti in significatione
rerum per ignes, campanas, et similia.

2. In secundo genere fit deductio, cum ea quae interius propter interpositionem
corporum latent, nec commode aperiri possunt, per ea quae sunt in superficie,
aut ab interioribus effluunt, perducuntur ad sensum: ut status humanorum
corporum per pulsus, et urinas, et similia.

3 [e] 4. At tertii et quarti generis deductiones ad plurima spectant,
atque undique in rerum inquisitione sunt conquirendae. Hujus rei exempla
sunt. Patet quod aer, et spiritus, et hujusmodi res quae sunt toto corpore
tenues et subtiles, nec cerni nec tangi possint. Quare in inquisitione
circa hujusmodi corpora deductionibus omnino est opus.

Sit itaque natura
inquisita Actio et Motus Spiritus qui includitur in corporibus tangibilibus.
Omne enim tangibile apud nos continet spiritum invisibilem et intactilem,
eique obducitur atque eum quasi vestit. Hinc fons triplex potens ille et
mirabilis processus spiritus in corpore tangibili. Spiritus enim in re
tangibili, emissus, corpora contrahit et desiccat; detentus, corpora intenerat
et colliquat; nec prorsus emissus nec prorsus detentus, informat, membrificat,
assimilat, egerit, organizat, et similia. Atque haec omnia deducuntur ad
sensibile per effectus conspicuos.

Etenim in omni corpore tangibili inanimato,
spiritus inclusus primo multiplicat se, et tanquam depascit partes tangibiles
eas quae sunt maxime ad hoc faciles et praeparatae, easque digerit et conficit
et vertit in spiritum, et deinde una evolant. Atque haec confectio et multiplicatio
spiritus deducitur ad sensum per diminutionem ponderis. In omni enim desiccatione,
aliquid defluit de quanto; neque id ipsum ex spiritu tantum praeinexistente,
sed ex corpore quod prius fuit tangibile et noviter versum est: spiritus
enim non ponderat. Egressus autem sive emissio spiritus deducitur ad sensibile
in rubigine metallorum, et aliis putrefactionibus ejus generis quae sistunt
se antequam pervenerint ad rudimenta vitae; nam illae ad tertium genus
processus pertinent. Etenim in corporibus magis compactis spiritus non
invenit poros et meatus per quos evolet: itaque cogitur partes ipsas tangibiles
protrudere et ante se agere, ita ut illae simul exeant; atque inde fit
rubigo, et similia. At contractio partium tangibilium, postquam aliquid
de spiritu fuerit emissum (unde sequitur illa desiccatio), deducitur ad
sensibile tum per ipsam duritiem rei auctam, tum multo magis per scissuras,
angustiationes, corrugationes, et complicationes corporum, quae inde sequuntur.
Etenim partes ligni desiliunt et angustiantur; pelles currugantur; neque
id solum, sed (si subita fuerit emissio spiritus per calorem ignis) tantum
properant ad contractionem ut se complicent et convolvant.

At contra, ubi spiritus detinetur, et tamen dilatatur et excitatur per calorem aut ejus
analoga (id quod fit in corporibus magis solidis aut tenacibus), tum vero
corpora emolliuntur, ut ferrum candens; fluunt, ut metalla; liquefiunt,
ut gummi, cera, et similia. Itaque contrariae illae operationes caloris
(ut ex eo alia durescant, alia liquescant) facile conciliantur; quia in
illis spiritus emittitur, in his agitatur et detinetur: quorum posterius
est actio propria caloris et spiritus; prius, actio partium tangibilium
tantum per occasionem spiritus emissi.

Ast ubi spiritus nec detinetur prorsus
nec prorsus emittitur, sed tantum inter claustra sua tentat et experitur,
atque nacta est partes tangibiles obedientes et sequaces in promptu, ita
ut quo spiritus agit eae simul sequantur; tum vero sequitur efformatio
in corpus organicum, et membrificatio, et reliquae actiones vitales, tam
in vegetabilibus quam in animalibus. Atque haec maxime deducuntur ad sensum
per notationes diligentes primorum incoeptuum et rudimentorum sive tentamentorum
vitae in animalculis ex putrefactione natis: ut in ovis formicarum, vermibus,
muscis, ranis post imbrem, etc. Requiritur autem ad vivificationem et lenitas
caloris et lentor corporis; ut spiritus nec per festinationem erumpat,
nec per contumaciam partium coerceatur, quin potius ad cerae modum illas
plicare et effingere possit.

Rursus, differentia illa spiritus, maxime
nobilis et ad plurima pertinens (viz. spiritus abscissi, ramosi simpliciter,
ramosi simul et cellulati; ex quibus prior est spiritus omnium corporum
inanimatorum, secundus vegetabilium, tertius animalium), per plurimas instantias
deductorias tanquam sub oculos ponitur. Similiter patet, quod subtiliores
texturae et schematismi rerum (licet toto corpore visibilium aut tangibilium)
nec cernantur nec tangantur. Quare in his quoque per deductionem procedit
informatio. At differentia schematismorum maxime radicalis et primaria
sumitur ex copia vel paucitate materiae quae subit idem spatium sive dimensum.
Reliqui enim schematismi (qui referuntur ad dissimilaritates partium, quae
in eodem corpore continentur, et collocationes ac posituras earundem) prae
illo altero sunt secundarii.

Sit itaque natura inquisita Expansio sive
Coitio Materiae in corporibus respective: viz. quantum materiae impleat
quantum dimensum in singulis. Etenim nil verius in natura quam propositio
illa gemella, ex nihilo nihil fieri, neque quicquam in nihilum redigi:
verum quantum ipsum materiae sive summam totalem constare, nec augeri aut
minui. Nec illud minus verum, ex quanto illo materiae sub iisdem spatiis
sive dimensionibus, pro diversitate corporum, plus et minus contineri:
ut in aqua plus, in aere minus; adeo ut si quis asserat aliquod contentum
aquae in par contentum aeris verti posse, idem sit ac si dicat aliquid
posse redigi in nihilum; contra, si quis asserat aliquod contentum aeris
in par contentum aquae verti posse, idem sit ac si dicat aliquid posse
fieri ex nihilo. Atque ex copia ista et paucitate materiae notiones illae
densi et rari, quae varie et promiscue accipiuntur, proprie abstrahuntur.
Assumenda est et assertio illa tertia, etiam satis certa: quod hoc de
quo loquimur plus et minus materiae in corpore hoc vel illo ad calculos
(facta collatione) et proportiones exactas aut exactis propinquas reduci
possit. Veluti si quis dicat inesse in dato contento auri talem coacervationem
materiae, ut opus habeat spiritus vini, ad tale quantum materiae aequandum,
spatio vicies et semel majore quam implet aurum, non erraverit.

Coacervatio autem materiae et rationes ejus deducuntur ad sensibile per pondus. Pondus
enim respondet copiae materiae, quoad partes rei tangibilis; spiritus
autem, et ejus quantum ex materia, non venit in computationem per pondus; levat enim pondus potius quam gravat. At nos hujus rei tabulam fecimus
satis accuratam; in qua pondera et spatia singulorum metallorum, lapidum
praecipuorum, lignorum, liquorum, oleorum, et plurimorum aliorum corporum
tam naturalium quam artificialium, excepimus: rem polychrestam, tam ad
lucem informationis quam ad normam operationis; et quae multas res revelet
omnino praeter expectatum. Neque illud pro minimo habendum est, quod demonstret
omnem varietatem quae in corporibus tangibilibus nobis notis versatur (intelligimus
autem corpora bene unita, nec plane spongiosa et cava et magna ex parte
aere impleta) non ultra rationes partium 21 excedere: tam finita scilicet
est natura, aut saltem illa pars ejus cujus usus ad nos maxime pertinet.

Etiam diligentiae nostrae esse putavimus, experiri si forte capi possint
rationes corporum non tangibilium sive pneumaticorum, respectu corporum
tangibilium. Id quod tali molitione aggressi sumus. Phialam vitream accepimus,
quae unciam fortasse unam capere possit; parvitate vasis usi, ut minori
cum calore posset fieri evaporatio sequens. Hanc phialam spiritu vini implevimus
fere ad collum; eligentes spiritum vini, quod per tabulam priorem eum
esse ex corporibus tangibilibus (quae bene unita, nec cava sunt) rarissimum,
et minimum continens materiae sub suo dimenso, observavimus. Deinde pondus
aquae cum phiala ipsa exacte notavimus. Postea vesicam accepimus, quae
circa duas pintas contineret. Ex ea aerem omnem, quoad fieri potuit, expressimus
eo usque ut vesicae ambo latera essent contigua: etiam prius vesicam oleo
oblevimus cum fricatione leni, quo vesica esset clausior: ejus, si qua
erat, porositate oleo obturata. Hanc vesicam circa os phialae, ore phialae
intra os vesicae recepto, fortiter ligavimus; filo parum cerato, ut melius
adhaeresceret arctius ligaret. Tum demum phialam supra carbones ardentes
in foculo collocavimus. At paulo post vapor sive aura spiritus vini, per
calorem dilatati et in pneumaticum versi, vesicam paulatim sufflavit, eamque
universam veli instar undequaque extendit. Id postquam factum fuit, continuo
vitrum ab igne removimus, et super tapetem posuimus ne frigore disrumperetur; statim quoque in summitate vesicae foramen fecimus, ne vapor, cessante
calore, in liquorem restitutus resideret, et rationes confunderet. Tum
vero vesicam ipsam sustulimus, et rursus pondus excepimus spiritus vini
qui remanebat. Inde quantum consumptum fuisset in vaporem seu pneumaticum
computavimus: et facta collatione quantum locum sive spatium illud corpus
implesset quando esset spiritus vini in phiala, et rursus quantum spatium
impleverit postquam factum fuisset pneumaticum in vesica, rationes subduximus: ex quibus manifeste liquebat, corpus istud ita versum et mutatum expansionem
centuplo majorem quam antea habuisset acquisivisse.

Similiter sit natura inquisita Calor aut Frigus; ejus nempe gradus, ut a sensu non percipiantur
ob debilitatem. Haec deducuntur ad sensum per vitrum calendare, quale superius
descripsimus. Calor enim et frigus, ipsa non percipiuntur ad tactum; at
calor aerem expandit, frigus contrahit. Neque rursus illa expansio et contractio
aeris percipitur ad visum; at aer ille expansus aquam deprimit, contractus
attollit; ac tum demum fit deductio ad visum, non ante, aut alias.

Similiter sit natura inquisita Mistura Corporum: viz. quid habeant ex aqueo, quid
ex oleoso, quid ex spiritu, quid ex cinere et salibus, et hujusmodi; vel
etiam (in particulari) quid habeat lac butyri, quid coaguli, quid seri,
et hujusmodi. Haec deducuntur ad sensum per artificiosas et peritas separationes,
quatenus ad tangibilia. At natura spiritus in ipsis, licet immediate non
percipiatur, tamen deprehenditur per varios motus et nixus corporum tangibilium
in ipso actu et processu separationis suae; atque etiam per acrimonias,
corrosiones, et diversos colores, odores, et sapores eorundem corporum
post separationem. Atque in hac parte, per distillationes atque artificiosas
separationes, strenue sane ab hominibus elaboratum est; sed non multo
foelicius quam in caeteris experimentis, quae adhuc in usu sunt: modis
nimirum prorsus palpatoriis, et viis caecis, et magis operose quam intelligenter; et (quod pessimum est) nulla cum imitatione aut aut aemulatione naturae,
sed cum destructione (per calores vehementes aut virtutes nimis validas)
omnis subtilioris schematismi, in quo occultae rerum virtutes et consensus
praecipue sitae sunt. Neque illud etiam, quod alias monuimus, hominibus
in mentem aut observationem venire solet in hujusmodi separationibus:
hoc est, plurimas qualitates, in corporum vexationibus tam per ignem quam
alios modos, indi ab ipso igne iisque corporibus quae ad separationem adhibentur,
quae in composito prius non fuerunt; unde mirae fallaciae. Neque enim
scilicet vapor universus, qui ex aqua emittitur per ignem, vapor aut aer
antea fuit in corpore aquae; sed factus est maxima ex parte per dilatationem
aquae ex calore ignis.

Similiter in genere omnes exquisitae probationes
corporum sive naturalium sive artificialium, per quas vera dignoscuntur
ab adulterinis, meliora a vilioribus, huc referri debent: deducunt enim
non-sensibile ad sensibile. Sunt itaque diligenti cura undique conquirendae.

5. Quintum vero genus latitantiae quod attinet, manifestum est actionem
sensus transigi in motu, motum in tempore. Si igitur motus alicujus corporis
sit vel tam tardus, vel tam velox, ut non sit proportionatus ad momenta
in quibus transigitur actio sensus, objectum omnino non percipitur; ut
in motu indicis horologii, et rursus in motu pilae sclopeti. Atque motus
qui ob tarditatem non percipitur, facile et ordinario deducitur ad sensum
per summas motus; qui vero ob velocitatem, adhuc non bene mensurari consuevit; sed tamen postulat inquisitio naturae ut hoc fiat in aliquibus.

6. Sextum autem genus, ubi impeditur sensus propter nobilitatem objecti,
recipit deductionem, vel per elongationem majorem objecti a sensu; vel
per hebetationem objecti per interpositionem medii talis, quod objectum
debilitet, non annihilet; vel per admissionem et exceptionem objecti reflexi,
ubi percussio directa sit nimis fortis, ut solis in pelvi aquae.

7. Septimum autem genus latitantiae, ubi sensus ita oneratur objecto
ut novae admissioni non sit locus, non habet fere locum nisi in olfactu
et odoribus; nec ad id quod agitur multum pertinet. Quare de deductionibus
non-sensibilis ad sensibile, haec dicta sint.

Quandoque tamen deductio
fit non ad sensum hominis, sed ad sensum alicujus alterius animalis cujus
sensus in aliquibus humanum excellet: ut nonnullorum odorum, ad sensum
canis; lucis, quae in aere non extrinsecus illuminato latenter existit,
ad sensum felis, noctuae, et hujusmodi animalium quae cernunt noctu. Recte
enim notavit Telesius, etiam in aere ipso inesse lucem quandam originalem,
licet exilem et tenuem, et maxima ex parte oculis hominum aut plurimorum
animalium non inservientem; qui illa animalia, ad quorum sensum hujusmodi
lux est proportionata, cernant noctu; id quod vel sine luce fieri, vel
per lucem internam, minus credibile est.

Atque illud utique notandum est,
de destitutionibus sensuum eorumque remediis hic nos tractare. Nam fallaciae
sensuum ad proprias inquisitiones de sensu et sensibili remittendae sunt: excepta illa magna fallacia sensuum nimirum quod constituant lineas rerum
ex analogia hominis, et non ex analogia universi; quae non corrigitur
nisi per rationem et philosophiam universalem.

XLI.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco decimo octavo Instantias
Viae, quas etiam Instantias Itinerantes et Instantias Articulatas appellare
consuevimus. Eae sunt quae indicant naturae motus gradatim continuatos.
Hoc autem genus instantiarum potius fugit observationem quam sensum. Mira
enim est hominum circa hanc rem indiligentia. Contemplantur siquidem naturam
tantummodo desultorie et per periodos, et postquam corpora fuerint absoluta
ac completa, et non in operatione sua. Quod si artificis alicujus ingenia
et industriam explorare et contemplari quis cuperet, is non tantum materias
rudes artis atque deinde opera perfecta conspicere desideraret, sed potius
praesens esse cum artifex operatur et opus suum promovet. Atque simile
quiddam circa naturam faciendum est. Exempli gratia; si quis de vegetatione
plantarum inquirat, ei inspiciendum est ab ipsa satione seminis alicujus
(id quod per extractionem, quasi singulis diebus, seminum quae per biduum,
triduum, quatriduum, et sic deinceps, in terra manserunt, eorumque diligentem
intuitum, facile fieri potest), quomodo et quando semen intumescere et
turgere incipiat et veluti spiritu impleri; deinde quomodo corticulam
rumpere et emittere fibras, cum latione nonnulla sui interim sursum, nisi
terra fuerit admodum contumax; quomodo etiam emittat fibras, partim radicales
deorsum, partim cauliculares sursum, aliquando serpendo per latera, si
ex ea parte inveniat terram apertam et magis facilem; et complura id genus.
Similiter facere oportet circa exclusionem ovorum; ubi facile conspici
dabitur processus vivificandi et organizandi, et quid et quae partes fiant
ex vitello, quid ex albumine ovi, et alia. Similis est ratio circa animalia
ex putrefactione. Nam circa animalia perfecta et terrestria, per exectiones
foetuum ex utero, minus humanum esset ista inquirere; nisi forte per occasiones
abortuum, et venationum, et similium. Omnino igitur vigilia quaedam servanda
est circa naturam, ut quae melius se conspiciendam praebeat noctu quam
interdiu. Istae enim contemplationes tanquam nocturnae censeri possint,
ob lucernae parvitatem et perpetuationem.

Quin et in inanimatis idem tentandum
est; id quod nos fecimus in inquirendis aperturis liquorum per ignem.
Alius enim est modus aperturae in aqua, alius in vino, alius in aceto,
alius in omphacio; longe alius in lacte, et oleo, et caeteris. Id quod
facile cernere erat per ebullitionem super ignem lenem, et in vase vitreo,
ubi omnia cerni perspicue possint. Verum haec brevius perstringimus; fusius
et exactius de iis sermones habituri, cum ad inventionem latentis rerum
processus ventum erit. Semper enim memoria tenendum est, nos hoc loco non
res ipsas tractare, sed exempla tantum adducere.

XLII.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco decimo nono Instantias
Supplementi, sive Substitutionis; quas etiam Instantias Perfugii appellare
consuevimus. Eae sunt, quae supplent informationem ubi sensus plane destituitur; atque idcirco ad eas confugimus cum instantiae propriae haberi non possint.
Dupliciter autem fit substitutio; aut per Graduationem, aut per Analoga.
Exempli gratia: non invenitur medium quod inhibeat prorsus operationem
magnetis in movendo ferrum; non aurum interpositum, non argentum, non
lapis, non vitrum, lignum, aqua, oleum, pannus aut corpora fibrosa, aer,
flamma, et caetera. Attamen per probationem exactam fortasse inveniri possit
aliquod medium, quod hebetet virtutem ipsius plus quam aliquod aliud, comparative
et in aliquo gradu: veluti quod non trahat magnes ferrum per tantam crassitiem
auri quam per par spatium aeris; aut per tantum argentum ignitum quam
per frigidum; et sic de similibus. Nam de his nos experimentum non fecimus
; sed sufficit tamen ut proponantur loco exempli. Similiter non invenitur
hic apud nos corpus quod non suscipiat calidum igni approximatum. Attamen
longe citius suscipit calorem aer quam lapis. Atque talis est substitutio
quae fit per Gradus.

Substitutio autem per Analoga, utilis sane, sed minus
certa est; atque idcirco cum judicio quodam adhibenda. Ea fit, cum deducitur
non-sensibile ad sensum, non per operationes sensibiles ipsius corporis
insensibilis, sed per contemplationem corporis alicujus cognati sensibilis.
Exempli gratia: si inquiratur de Mistura Spirituum, qui sunt corpora non-visibilia,
videtur esse cognatio quaedam inter corpora et fomites sive alimenta sua.
Fomes autem flammae videtur esse oleum et pinguia; aeris, aqua et aquea: flammae enim multiplicant se super halitus olei, aer super vapores aquae.
Videndum itaque de mistura aquae et olei, quae se manifestat ad sensum; quandoquidem mistura aeris et flammei generis fugiat sensum. At oleum
et aqua inter se per compositionem aut agitationem imperfecte admodum miscentur: eadem in herbis, et sanguine, et partibus animalium, accurate et delicate
miscentur. Itaque simile quiddam fieri possit circa misturam flammei et
aerei generis in spiritalibus: quae per confusionem simplicem non bene
sustinent misturam, eadem tamen in spiritibus plantarum et animalium misceri
videntur; praesertim cum omnis spiritus animatus depascat humida utraque,
aquea et pinguia, tanquam fomites suos. Similiter si non de perfectioribus
misturis spiritalium, sed de compositione tantum inquiratur; nempe, utrum
facile inter se incorporentur, an potius (exempli gratia) sint aliqui venti
et exhalationes, aut alia corpora spiritalia, quae non miscentur cum aere
communi, sed tantum haerent et natant in eo, in globulis et guttis, et
potius franguntur ac comminuuntur ab aere quam in ipsum recipiuntur et
incorporantur: hoc in aere communi et aliis spiritalibus, ob subtilitatem
corporum, percipi ad sensum non potest; attamen imago quaedam hujus rei,
quatenus fiat, concipi possit in liquoribus argenti vivi, olei, aquae;
atque etiam in aere, et fractione ejus, quando dissipatur et ascendit in
parvis portiunculis per aquam; atque etiam in fumis crassioribus; denique
in pulvere excitato et haerente in aere; in quibus omnibus non fit incorporatio.
Atque repraesentatio praedicta in hoc subjecto non mala est, si illud primo
diligenter inquisitum fuerit, utrum possit esse talis heterogenia inter
spiritalia qualis invenitur inter liquida; nam tum demum haec simulacra
per Analogiam non incommode substituentur.

Atque de instantiis istis supplementi,
quod diximus informationem ab iis hauriendam esse, quando desint instantiae
propriae, loco perfugii; nihilominus intelligi volumus, quod illae etiam
magni sint usus etiam cum propriae instantiae adsint; ad roborandam scilicet
informationem una cum propriis. Verum de his exactius dicemus quando ad
Adminicula Inductionis tractanda sermo ordine dilabetur.

XLIII.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco vicesimo Instantias Persecantes; quas etiam Instantias Vellicantes appellare consuevimus, sed diversa
ratione. Vellicantes enim eas appellamus, quia vellicant intellectum, persecantes,
quia persecant naturam: unde etiam illas quandoque Instantias Democriti
nominamus. Eae sunt, quae de admirabili et exquisita subtilitate naturae
intellectum submonent, ut excitetur et expergiscatur ad attentionem et
observationem et inquisitionem debitam. Exempli gratia: quod parum guttulae
atramenti ad tot literas vel lineas extendatur; quod argentum, exterius
tantum inauratum, ad tantam longitudinem fili inaurati continuetur; quod
pusillus vermiculus, qualis in cute invenitur, habeat in se spiritum simul
et figuram dissimilarem partium; quod parum croci etiam dolium aquae colore
inficiat; quod parum zibethi aut aromatis longe majus contentum aeris
odore; quod exiguo suffitu tanta excitetur nubes fumi; quod sonorum tam
accuratae differentiae, quales sint voces articulatae, per aerem undequaque
vehantur, atque per foramina et poros etiam ligni et aquae (licet admodum
extenuatae) penetrent, quin etiam repercutiantur, idque tam distincte et
velociter; quod lux et color, etiam tanto ambitu et tam perniciter, per
corpora solida vitri, aquae, et cum tanta et tam exquisita varietate imaginum
permeent, etiam refringantur et reflectantur; quod magnes per corpora
omnigena, etiam maxime compacta, operetur: sed (quod magis mirum est)
quod in his omnibus, in medio adiaphoro (quale est aer) unius actio aliam
non magnopere impediat; nempe quod eodem tempore per spatia aeris devehantur
et visibilium tot imagines, et vocis articulatae tot percussiones, et tot
odores specificati, ut violae, rosae; etiam calor et frigus et virtutes
magneticae; omnia (inquam) simul, uno alterum non impediente, ac si singula
haberent vias et meatus suos proprios separatos, neque unum in alterum
impingeret aut incurreret.

Solemus tamen utiliter hujusmodi instantiis
persecantibus subjungere instantias, quas Metas Persecationis appellare
consuevimus; veluti quod in iis, quae diximus, una actio in diverso genere
aliam non perturbet aut impediat, cum tamen in eodem genere una aliam domet
et extinguat: veluti, lux solis, lucem cicindelae; sonitus bombardae,
vocem; fortior odor, delicatiorem; intensior calor, remissiorem; lamina
ferri interposita inter magnetem et aliud ferrum, operationem magnetis.
Verum de his quoque inter Adminicula Inductionis erit proprius dicendi
locus.

XLIV.

Atque de instantiis quae juvant sensum, jam dictum est; quae praecipui
usus sunt ad Partem Informativam. Informatio enim incipit a sensu. At universum
negotium desinit in Opera; atque quemadmodum illud principium, ita hoc
finis rei est. Sequentur itaque instantiae praecipui usus ad partem operativam.
Eae genere duae sunt, numero septem; quas universas, generali nomine,
Instantias Practicas appellare consuevimus. Operativae autem partis, vitia
duo; totidemque dignitates instantiarum in genere. Aut enim fallit operatio,
aut onerat nimis. Fallit operatio maxime (praesertim post diligentem naturarum
inquisitionem) propter male determinatas et mensuratas corporum vires et
actiones. Vires autem et actiones corporum circumscribuntur et mensurantur,
aut per spatia loci, aut per momenta temporis, aut per unionem quanti,
aut per praedominantiam virtutis; quae quatuor nisi fuerint probe et diligenter
pensitata, erunt fortasse scientiae speculatione quidem pulchrae, sed opere
inactivae. Instantias vero quatuor itidem, quae huc referuntur, uno nomine
Instantias Mathematicas vocamus, et Instantias Mensurae.

Onerosa autem fit praxis, vel propter misturam rerum inutilium, vel propter multiplicationem
instrumentorum, vel propter molem materiae et corporum quae ad aliquod
opus requiri contigerint. Itaque eae instantiae in pretio esse debent,
quae aut dirigunt operativam ad ea quae maxime hominum intersunt; aut
quae parcunt instrumentis; aut quae parcunt materiae sive supellectili.
Eas autem tres instantias quae huc pertinent, uno nomine Instantias Propitias
sive Benevolas vocamus. Itaque de his septem instantiis jam sigillatim
dicemus; atque cum iis partem illam de Praerogativis sive Dignitatibus
Instantiarum claudemus.

XLV.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco vicesimo primo Instantias
Virgae, sive Radii; quas etiam Instantias Perlationis, vel de Non Ultra
appellare consuevimus. Virtutes enim rerum et motus operantur et expediuntur
per spatia non indefinita aut fortuita, sed finita et certa; quae ut in
singulis naturis inquisitis teneantur et notentur plurimum interest practicae,
non solum ad hoc, ut non fallat, sed etiam ut magis sit aucta et potens.
Etenim interdum datur virtutes producere, et distantias tanquam retrahere
in propius; ut in perspecillis.

Atque plurimae virtutes operantur et afficiunt
tantum per tactum manifestum; ut fit in percussione corporum, ubi alterum
non summovet alterum, nisi impellens impulsum tangat. Etiam medicinae quae
exterius applicantur, ut unguenta, emplastra, non exercent vires suas nisi
per tactum corporis. Denique objecta sensuum tactus et gustus non feriunt
nisi contigua organis.

Sunt et aliae virtutes quae operantur ad distantiam,
verum valde exiguam, quarum paucae adhuc notatae sunt, cum tamen plures
sint quam homines suspicentur: ut (capiendo exempla ex vulgatis) cum succinum
aut gagates trahunt paleas; bullae approximatae solvunt bullas; medicinae
nonnullae purgativae eliciunt humores ex alto, et hujusmodi. At virtus
illa magnetica per quam ferrum et magnes, vel magnetes invicem, coeunt,
operatur intra orbem virtutis certum, sed parvum; ubi contra, si sit aliqua
virtus magnetica emanans ab ipsa terra (paulo nimirum interiore) super
acum ferream, quatenus ad verticitatem, operatio fiat ad distantiam magnam.

Rursus, si sit aliqua vis magnetica quae operetur per consensum inter globum
terrae et ponderosa, aut inter globum lunae et aquas maris (quae maxime
credibilis videtur in fluxibus et refluxibus semi-menstruis), aut inter
coelum stellatum et planetas, per quam evocentur et attollantur ad sua
apogaea; haec omnia operantur ad distantias admodum longinquas. Inveniuntur
et quaedam inflammationes sive conceptiones flammae, quae fiunt ad distantias
bene magnas, in aliquibus materiis; ut referunt de naphtha Babylonica.
Calores etiam insinuant se per distantias amplas, quod etiam faciunt frigora; adeo ut habitantibus circa Canadam moles sive massae glaciales, quae
abrumpuntur et natant per oceanum septentrionalem et deferuntur per Atlanticum
versus illas oras, percipiantur et incutiant frigora e longinquo. Odores
quoque (licet in his videatur semper esse quaedam emissio corporea) operantur
ad distantias notabiles; ut evenire solet navigantibus juxta litora Floridae,
aut etiam nonnulla Hispaniae, ubi sunt sylvae totae ex arboribus limonum,
arantiorum, et hujusmodi plantarum odoratarum, aut frutices rorismarini,
majoranae, et similium. Postremo radiationes lucis et impressiones sonorum
operantur scilicet ad distantias spatiosas.

Verum haec omnia, utcunque
operentur ad distantias parvas sive magnas, operantur certe ad finitas
et naturae notas, ut sit quiddam Non Ultra: idque pro rationibus, aut
molis seu quanti corporum; aut vigoris et debilitatis virtutum; aut favoribus
et impedimentis mediorum; quae omnia in computationem venire et notari
debent. Quinetiam mensurae motuum violentorum (quos vocant), ut missilium,
tormentorum, rotarum, et similium, cum hae quoque manifesto suos habeant
limites certos, notandae sunt.

Inveniuntur etiam quidam motus et virtutes
contrariae illis, quae operantur per tactum et non ad distans; quae operantur
scilicet ad distans et non ad tactum; et rursus, quae operantur remissius
ad distantiam minorem et fortius ad distantiam majorem. Etenim visio non
bene transigitur ad tactum, sed indiget medio et distantia. Licet meminerim
me audisse ex relatione cujusdam fide digni, quod ipse in curandis oculorum
suorum cataractis (erat autem cura talis, ut immitteretur festuca quaedam
parva argentea intra primam oculi tunicam, quae pelliculam illam cataractae
removeret et truderet in angulum oculi) clarissime vidisset festucam illam
supra ipsam pupillam moventem. Quod utcunque verum esse possit, manifestum
est majora corpora non bene aut distincte cerni nisi in cuspide coni, coeuntibus
radiis objecti ad nonnullam distantiam. Quin etiam in senibus oculus melius
cernit remoto objecto paulo longius, quam propius. In missilibus autem
certum est percussionem non fieri tam fortem ad distantiam nimis parvam,
quam paulo post. Haec itaque et similia in mensuris motuum quoad distantias
notanda sunt.

Est et aliud genus mensurae localis motuum, quod non praetermittendum
est. Illud vero pertinet ad motus non progressivos, sed sphaericos; hoc
est, ad expansionem corporum in majorem sphaeram, aut contractionem in
minorem. Inquirendum enim est inter mensuras istas motuum, quantam compressionem
aut extensionem corpora (pro natura ipsorum) facile et libenter patiantur,
et ad quem terminum reluctari incipiant, adeo ut ad extremum Non Ultra
ferant; ut cum vesica inflata comprimitur, sustinet illa compressionem
nonnullam aeris, sed si major fuerit, non patitur aer, sed rumpitur vesica.

At nos hoc ipsum subtiliore experimento magis exacte probavimus. Accepimus
enim campanulam ex metallo, leviorem scilicet et tenuiorem, quali ad excipiendum
salem utimur; eamque in pelvim aquae immisimus, ita ut deportaret secum
aerem qui continebatur in concavo usque ad fundum pelvis. Locaveramus autem
prius globulum in fundo pelvis, super quem campanula imponenda esset. Quare
illud eveniebat, ut si globulus ille esset minusculus (pro ratione concavi),
reciperet se aer in locum minorem, et contruderetur solum, non extruderetur.
Quod si grandioris esset magnitudinis quam ut aer libenter cederet, tum
aer majoris pressurae impatiens campanulam ex aliqua parte elevabat, et
in bullis ascendebat.

Etiam ad probandum qualem extensionem (non minus
quam compressionem) pateretur aer, tale quippiam practicavimus. Ovum vitreum
accepimus, cum parvo foramine in uno extremo ovi. Aerem per foramen exuctione
forti attraximus, et statim digito foramen illud obturavimus, et ovum in
aquam immersimus, et dein digitum removimus. Aer vero tensura illa per
exuctionem facta tortus et magis quam pro natura sua dilatatus, ideoque
se recipere et contrahere nitens (ita ut si ovum illud in aquam non fuisset
immersum, aerem ipsum traxisset cum sibilo), aquam traxit ad tale quantum
quale sufficere posset ad hoc, ut aer antiquam recuperaret sphaeram sive
dimensionem.

Atque certum est corpora tenuiora (quale est aer) pati contractionem
nonnullam notabilem, ut dictum est; at corpora tangibilia (quale est aqua)
multo aegrius et ad minus spatium patiuntur compressionem. Qualem autem
patiatur, tali experimento inquisivimus.

Fieri fecimus globum ex plumbo
cavum, qui duas circiter pintas vinarias contineret; eumque satis per
latera crassum, ut majorem vim sustineret. In illum aquam immisimus, per
foramen alicubi factum; atque foramen illud, postquam globus aqua impletus
fuisset, plumbo liquefacto obturavimus, ut globus deveniret plane consolidatus.
Dein globum forti malleo ad duo latera adversa complanavimus; ex quo necesse
fuit aquam in minus contrahi, cum sphaera figurarum sit capacissima. Deinde,
cum malleatio non amplius sufficeret, aegrius se recipiente aqua, molendino
seu torculari usi sumus; ut tandem aqua, impatiens pressurae ulterioris,
per solida plumbi (instar roris delicati) exstillaret. Postea, quantum
spatii per eam compressionem imminutum foret computavimus; atque tantam
compressionem passam esse aquam (sed violentia magna subactam) intelleximus.

At solidiora, sicca, aut magis compacta, qualia sunt lapides et ligna,
necnon metalla, multo adhuc minorem compressionem aut extensionem, et fere
imperceptibilem ferunt; sed vel fractione, vel progressione, vel aliis
pertentationibus se liberant: ut in curvationibus ligni aut metalli, horologiis
moventibus per complicationem laminae, missilibus, malleationibus, et innumeris
aliis motibus apparet. Atque haec omnia cum mensuris suis in indagatione
naturae notanda et exploranda sunt, aut in certitudine sua, aut per aestimativas,
aut per comparativas, prout dabitur copia.

XLVI.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco vicesimo secundo Instantias
Curriculi, quas etiam Instantias ad Aquam appellare consuevimus; sumpto
vocabulo a clepsydris apud antiquos, in quas infundebatur aqua, loco arenae.
Eae mensurant naturam per momenta temporis, quemadmodum Instantiae Virgae
per gradus spatii. Omnis enim motus sive actio naturalis transigitur in
tempore; alius velocius, alius tardius, sed utcunque momentis certis et
naturae notis. Etiam illae actiones quae subito videntur operari, et in
ictu oculi (ut loquimur), deprehenduntur recipere majus et minus quoad
tempus.

Primo itaque videmus restitutiones corporum coelestium fieri per
tempora numerata; etiam fluxus et refluxus maris. Latio autem gravium
versus terram et levium versus ambitum coeli fit per certa momenta, pro
ratione corporis quod fertur, et medii. At velificationes navium, motus
animalium, perlationes missilium, omnes fiunt itidem per tempora (quantum
ad summas) numerabilia. Calorem vero quod attinet, videmus pueros per hyemem
manus in flamma lavare, nec tamen uri; et joculatores vasa plena vino
vel aqua, per motus agiles et aequales, vertere deorsum et sursum recuperare,
non effuso liquore; et multa hujusmodi. Nec minus ipsae compressiones
et dilatationes et eruptiones corporum fiunt, aliae velocius, aliae tardius,
pro natura corporis et motus, sed per momenta certa. Quinetiam in explosione
plurium bombardarum simul, quae exaudiuntur quandoque ad distantiam triginta
milliarium, percipitur sonus prius ab iis qui prope absunt a loco ubi fit
sonitus, quam ab iis qui longe. At in visu (cujus actio est pernicissima)
liquet etiam requiri ad eum actuandum momenta certa temporis: idque probatur
ex iis quae propter motus velocitatem non cernuntur; ut ex latione pilae
ex sclopeto. Velocior enim est praetervolatio pilae quam impressio speciei
ejus quae deferri poterat ad visum.

Atque hoc, cum similibus, nobis quandoque
dubitationem peperit plane monstrosam: videlicet, utrum coeli sereni et
stellati facies ad idem tempus cernatur quando vere existit, an potius
aliquanto post; et utrum non sit (quatenus ad visum coelestium) non minus
tempus verum et tempus visum, quam locus verus et locus visus, qui notatur
ab astronomis in parallaxibus. Adeo incredibile nobis videbatur, species
sive radios corporum coelestium per tam immensa spatia milliarium subito
deferri posse ad visum; sed potius debere eas in tempore aliquo notabili
delabi. Verum illa dubitatio (quoad majus aliquod intervallum temporis
inter tempus verum et visum) postea plane evanuit: reputantibus nobis
jacturam illam infinitam et diminutionem quanti, quatenus ad apparentiam,
inter corpus stellae verum et speciem visam, quae causatur a distantia; atque simul notantibus ad quantam distantiam (sexaginta scilicet ad minimum
milliariorum) corpora, eaque tantum albicantia, subito hic apud nos cernantur; cum dubium non sit lucem coelestium, non tantum albedinis vividum colorem,
verum etiam omnis flammae (quae apud nos nota est) lucem, quoad vigorem
radiationis, multis partibus excedere. Etiam immensa illa velocitas in
ipso corpore, quae cernitur in motu diurno (quae etiam viros graves ita
obstupefecit ut mallent credere motum terrae), facit motum illum ejaculationis
radiorum ab ipsis (licet celeritate, ut diximus, mirabilem) magis credibilem.
Maxime vero omnium nos movit, quod si interponeretur intervallum temporis
aliquod notabile inter veritatem et visum, foret ut species per nubes interim
orientes et similes medii perturbationes interciperentur saepenumero, et
confunderentur. Atque de mensuris temporum simplicibus haec dicta sint.

Verum non solum quaerenda est mensura motuum et actionum simpliciter, sed
multo magis comparative: id enim eximii est usus, et ad plurima spectat.
Atque videmus flammam alicujus tormenti ignei citius cerni, quam sonitus
audiatur; licet necesse sit pilam prius aerem percutere, quam flamma quae
pone erat exire potuerit; fieri hoc autem propter velociorem transactionem
motus lucis, quam soni. Videmus etiam species visibiles a visu citius excipi
quam dimitti; unde fit quod nervi fidium, digito impulsi, duplicentur
aut triplicentur quoad speciem, quia species nova recipitur, antequam prior
demittatur; ex quo etiam fit, ut annuli rotati videantur globosi, et fax
ardens, noctu velociter portata, conspiciatur caudata. Etiam ex hoc fundamento
inaequalitatis motuum quoad velocitatem, excogitavit Galilaeus causam fluxus
et refluxus maris; rotante terra velocius, aquis tardius; ideoque accumulantibus
se aquis in sursum, et deinde per vices se remittentibus in deorsum, ut
demonstratur in vase aquae incitatius movente. Sed hoc commentus est concesso
non concessibili (quod terra nempe moveatur), ac etiam non bene informatus
de oceani motu sexhorario.

At exemplum hujus rei de qua agitur, videlicet,
de comparativis mensuris motuum, neque solum rei ipsius, sed et usus insignis
ejus (de quo paulo ante loquuti sumus), eminet in cuniculis subterraneis,
in quibus collocatur pulvis pyrius; ubi immensae moles terrae, aedificiorum,
et similium, subvertuntur, et in altum jaciuntur, a pusilla quantitate
pulveris pyrii. Cujus causa pro certo illa est, quod motus dilatationis
pulveris, qui impellit, multis partibus sit pernicior, quam motus gravitatis
per quem fieri possit aliqua resistentia; adeo ut primus motus perfunctus
sit, antequam motus adversus inceperit; ut in principiis nullitas quaedam
sit resistentiae. Hinc etiam fit, quod in omni missili, ictus, non tam
robustus quam acutus et celer, ad perlationem potissimum valeat. Neque
etiam fieri potuisset, ut parva quantitas spiritus animalis in animalibus,
praesertim in tam vastis corporibus qualia sunt balaenae aut elephanti,
tantam molem corpoream flecteret et regeret, nisi propter velocitatem motus
spiritus, et hebetudinem corporeae molis, quatenus ad expediendam suam
resistentiam.

Denique, hoc unum ex praecipuis fundamentis est experimentorum
magicorum, de quibus mox dicemus; ubi scilicet parva moles materiae longe
majorem superat et in ordinem redigit: hoc, inquam, si fieri possit anteversio
motuum per velocitatem unius, antequam alter se expediat.

Postremo, hoc ipsum Prius et Posterius in omni actione naturali notari debet; veluti
quod in infusione rhabarbari eliciatur purgativa vis prius, astrictiva post; simile quiddam etiam in infusione violarum in acetum experti sumus; ubi primo excipitur suavis et delicatus floris odor; post, pars floris
magis terrea, quae odorem confundit. Itaque si infundantur violae per diem
integrum, odor multo languidius excipitur: quod si infundantur per partem
quartam horae tantum, et extrahantur; et (quia paucus est spiritus odoratus
qui subsistit in viola) infundantur post singulas quartas horae violae
novae et recentes ad sexies; tum demum nobilitatur infusio, ita ut licet
non manserint violae, utcunque renovatae, plus quam ad sesquihoram, tamen
permanserit odor gratissimus, et viola ipsa non inferior, ad annum integrum.
Notandum tamen est, quod non se colligat odor ad vires suas plenas, nisi
post mensem ab infusione. In distillationibus vero aromatum maceratorum
in spiritu vini patet quod surgat primo phlegma aqueum et inutile, deinde
aqua plus habens ex spiritu vini, deinde post aqua plus habens ex aromate.
Atque hujus generis quamplurima inveniuntur in distillationibus notatu
digna. Verum haec sufficiant ad exempla.

XLVII.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco vicesimo tertio Instantias
Quanti, quas etiam Doses Naturae (sumpto vocabulo a Medicinis) vocare consuevimus.
Eae sunt quae mensurant virtutes per Quanta corporum, et indicant quid
Quantum Corporis faciat ad Modum Virtutis. Ac primo sunt quaedam virtutes
quae non subsistunt nisi in quanto cosmico, hoc est, tali quanto quod habeat
consensum cum configuratione et fabrica universi. Terra enim stat; partes
ejus cadunt. Aquae in maribus fluunt et refluunt; in fluviis minime, nisi
per ingressum maris. Deinde etiam omnes fere virtutes particulares secundum
multum aut parvum corporis operantur. Aquae largae non facile corrumpuntur; exiguae cito. Mustum et cervisia maturescunt longe citius, et fiunt potabilia,
in utribus parvis, quam in doliis magnis. Si herba ponatur in majore portione
liquoris, fit infusio, magis quam imbibitio; si in minore, fit imbibitio,
magis quam infusio. Aliud igitur erga corpus humanum est balneum, aliud
levis irroratio. Etiam parvi rores in aere nunquam cadunt, sed dissipantur
et cum aere incorporantur. Et videre est in anhelitu super gemmas, parum
illud humoris, quasi nubeculam vento dissipatam, continuo solvi. Etiam
frustum ejusdem magnetis non trahit tantum ferri, quantum magnes integer.
Sunt etiam virtutes in quibus parvitas quanti magis potest; ut in penetrationibus,
stylus acutus citius penetrat, quam obtusus; adamas punctuatus sculpit
in vitro; et similia.

Verum non hic morandum est in indefinitis, sed etiam
de rationibus quanti corporis erga modum virtutis inquirendum. Proclive
enim foret credere, quod rationes quanti rationes virtutis adaequarent; ut si pila plumbea unius unciae caderet in tali tempore, pila unciarum
duarum deberet cadere duplo celerius, quod falsissimum est. Nec eaedem
rationes in omni genere virtutum valent, sed longe diversae. Itaque hae
mensurae ex rebus ipsis petendae sunt, et non ex verisimilitudine aut conjecturis.

Denique in omni inquisitione naturae Quantum corporis requiratur ad aliquod
effectum, tanquam dosis, notandum; et cautiones de Nimis et Parum aspergendae.

XLVIII.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco vicesimo quarto Instantias
Luctae; quas etiam Instantias Praedominantiae appellare consuevimus. Eae
indicant praedominantiam et cessionem virtutum ad invicem; et quae ex
illis sit fortior et vincat, quae infirmior et succumbat. Sunt enim motus
et nixus corporum compositi, decompositi, et complicati, non minus quam
corpora ipsa. Proponemus igitur primum species praecipuas motuum sive virtutum
activarum; ut magis perspicua sit ipsarum comparatio in robore, et exinde
demonstratio atque designatio instantiarum luctae et praedominantiae.

1. Motus Primus sit Motus Antitypiae materiae, quae inest in singulis
portionibus ejus; per quem plane annihilari non vult: ita ut nullum incendium,
nullum pondus aut depressio, nulla violentia, nulla denique aetas aut diuturnitas
temporis possit redigere aliquam vel minimam portionem materiae in nihilum; quin illa et sit aliquid, et loci aliquid occupet, et se (in qualicunque
necessitate ponatur), vel formam mutando vel locum, liberet, vel (si non
detur copia) ut est subsistat; neque unquam res eo deveniat, ut aut nihil
sit, aut nullibi. Quem motum Schola (quae semper fere et denominat et definit
res potius per effectus et incommoda quam per causas interiores) vel denotat
per illud axioma, quod Duo corpora non possint esse in uno loco; vel vocat
motum Ne fiat penetratio dimensionum. Neque hujus motus exempla proponi
consentaneum est: inest enim omni corpori.

2. Sit Motus Secundus, Motus (quem appellamus) Nexus; per quem corpora
non patiuntur se ulla ex parte sui dirimi a contactu alterius corporis,
ut quae mutuo nexu et contactu gaudeant. Quem motum Schola vocat Motum
Ne detur vacuum: veluti cum aqua attrahitur sursum exuctione, aut per
fistulas; caro per ventosas; aut cum aqua sistitur nec effluit in hydriis
perforatis, nisi os hydriae ad immittendum aerem aperiatur; et innumera
id genus.

3. Sit Motus Tertius, Motus (quem appellamus) Libertatis; per quem
corpora se liberare nituntur a pressura aut tensura praeter-naturali, et
restituere se in dimensum corpori suo conveniens. Cujus motus etiam innumera
sunt exempla: veluti (quatenus ad liberationem a pressura) aquae in natando,
aeris in volando; aquae in remigando, aeris in undulationibus ventorum; laminae in horologiis. Nec ineleganter se ostendit motus aeris compressi
in sclopettis ludicris puerorum, cum alnum aut simile quiddam excavant,
et infarciunt frusto alicujus radicis succulentae, vel similium, ad utrosque
fines; deinde per embolum trudunt radicem vel hujusmodi farcimentum in
foramen alterum; unde emittitur et ejicitur radix cum sonitu ad foramen
alterum, idque antequam tangatur a radice aut farcimento citimo, aut embolo.
Quatenus vero ad liberationem a tensura, ostendit se hic motus in aere
post exuctionem in ovis vitreis remanente, in chordis, in corio, et panno,
resilientibus post tensuras suas, nisi tensurae illae per moram invaluerint,
etc. Atque hunc motum Schola sub nomine Motus ex Forma Elementi innuit: satis quidem inscite, cum hic motus non tantum ad aerem, aquam, aut flammam
pertineat, sed ad omnem diversitatem consistentiae; ut ligni, ferri, plumbi,
panni, membranae, etc., in quibus singula corpora suae habent dimensionis
modulum, et ab eo aegre ad spatium aliquod notabile abripiuntur. Verum
quia motus iste libertatis omnium est maxime obvius, et ad infinita spectans,
consultum fuerit eum bene et perspicue distinguere. Quidam enim valde negligenter
confundunt hunc motum cum gemino illo motu antitypiae et nexus; liberationem
scilicet a pressura, cum motu antitypiae; a tensura, cum motu nexus;
ac si ideo cederent aut se dilatarent corpora compressa, ne sequeretur
penetratio dimensionum; ideo resilirent et contraherent se corpora tensa,
ne sequeretur vacuum. Atqui si aer compressus se vellet recipere in densitatem
aquae, aut lignum in densitatem lapidis, nil opus foret penetratione dimensionum; et nihilominus longe major posset esse compressio illorum, quam illa
ullo modo patiuntur. Eodem modo si aqua se dilatare vellet in raritatem
aeris, aut lapis in raritatem ligni, non opus foret vacuo; et tamen longe
major posset fieri extensio eorum, quam illa ullo modo patiuntur. Itaque
non reducitur res ad penetrationem dimensionum et vacuum, nisi in ultimitatibus
condensationis et rarefactionis; cum tamen isti motus longe citra eas
sistant et versentur, neque aliud sint quam desideria corporum conservandi
se in consistentiis suis (sive, si malint, in formis suis), nec ab iis
recedendi subito, nisi per modos suaves ac per consensum alterentur. At
longe magis necessarium est (quia multa secum trahit), ut intimetur hominibus,
motum violentum (quem nos mechanicum, Democritus, qui in motibus suis primis
expediendis etiam infra mediocres philosophos ponendus est, motum plagae
vocavit) nil aliud esse quam Motum Libertatis, scilicet a compressione
ad relaxationem. Etenim in omni sive simplici protrusione sive volatu per
aerem, non fit summotio aut latio localis, antequam partes corporis praeter-naturaliter
patiantur et comprimantur ab impellente. Tum vero partibus aliis alias
per successionem trudentibus, fertur totum; nec solum progrediendo, sed
etiam rotando simul; ut etiam hoc modo partes se liberare, aut magis ex
aequo tolerare possint. Atque de hoc motu hactenus.

4. Sit Motus Quartus, motus cui nomen dedimus Motus Hyles: qui motus
antistrophus est quodammodo Motui, de quo diximus, Libertatis. Etenim in
Motu Libertatis, corpora novum dimensum sive novam sphaeram sive novam
dilatationem aut contractionem (haec enim verborum varietas idem innuit)
exhorrent, respuunt, fugiunt, et resilire ac veterem consistentiam recuperare
totis viribus contendunt. At contra in hoc Motu Hyles, corpora novam sphaeram
sive dimensum appetunt; atque ad illud libenter et propere, et quandoque
valentissimo nixu (ut in pulvere pyrio) aspirant. Instrumenta autem hujus
motus, non sola certe, sed potentissima, aut saltem frequentissima, sunt
calor et frigus. Exempli gratia: aer, si per tensuram (velut per exuctionem
in ovis vitreis) dilatetur, magno laboret desiderio seipsum restituendi.
At admoto calore, e contra appetit dilatari, et concupiscet novam sphaeram,
et transit et migrat in illam libenter, tanquam in novam formam (ut loquuntur); nec post dilatationem nonnullam de reditu curat, nisi per admotionem
frigidi ad eam invitetur; quae non reditus est, sed transmutatio repetita.
Eodem modo et aqua, si per compressionem arctetur, recalcitrat; et vult
fieri qualis fuit, scilicet latior. At si interveniat frigus intensum et
continuatum, mutat se sponte sua et libenter in condensationem glaciei; atque si plane continuetur frigus, nec a teporibus interrumpatur (ut
fit in speluncis et cavernis paulo profundioribus), vertitur in crystallum
aut materiam similem, nec unquam restituitur.

5. Sit Motus Quintus, Motus Continuationis. Intelligimus autem non continuationis
simplicis et primariae, cum corpore aliquo altero (nam ille est Motus Nexus); sed continuationis sui, in corpore certo. Certissimum enim est, quod
corpora omnia solutionem continuitatis exhorreant; alia magis, alia minus,
sed omnia aliquatenus. Nam ut in corporibus duris (veluti chalybis, vitri)
reluctatio contra discontinuationem est maxime robusta et valida, ita etiam
in liquoribus, ubi cessare aut languere saltem videtur motus ejusmodi,
tamen non prorsus reperitur privatio ejus; sed plane inest ipsis in gradu
tanquam infimo, et prodit se in experimentis plurimis; sicut in bullis,
in rotunditate guttarum, in filis tenuioribus stillicidiorum, et in sequacitate
corporum glutinosorum, et ejusmodi. Sed maxime omnium se ostendit appetitus
iste, si discontinuatio tentetur usque ad fractiones minores. Nam in mortariis,
post contusionem ad certum gradum, non amplius operatur pistillum; aqua
non subintrat rimas minores; quin et ipse aer, non obstante subtilitate
corporis ipsius, poros vasorum paulo solidiorum non pertransit subito,
nec nisi per diuturnam insinuationem.

6. Sit Motus Sextus, motus quem nominamus Motum ad Lucrum, sive Motum
Indigentiae. Is est, per quem corpora, quando versantur inter plane heterogenea
et quasi inimica, si forte nanciscantur copiam aut commoditatem evitandi
illa heterogenea et se applicandi ad magis cognata, (licet illa ipsa cognata
talia fuerint quae non habeant arctum consensum cum ipsis) tamen statim
ea amplectuntur, et tanquam potiora malunt: et lucri loco (unde vocabulum
sumpsimus) hoc ponere videntur, tanquam talium corporum indiga. Exempli
gratia: aurum, aut aliud metallum foliatum non delectatur aere circumfuso.
Itaque si corpus aliquod tangibile et crassum nanciscatur (ut digitum,
papyrum, quidvis aliud), adhaeret statim, nec facile divellitur. Etiam
papyrus, aut pannus, et hujusmodi, non bene se habent cum aere qui inseritur
et commistus est in ipsorum poris. Itaque aquam aut liquorem libenter imbibunt,
et aerem exterminant. Etiam saccharum, aut spongia infusa in aquam aut
vinum, licet pars ipsorum emineat et longe attollatur supra vinum aut aquam,
tamen aquam aut vinum paulatim et per gradus attrahunt in sursum.

Unde optimus canon sumitur aperturae et solutionum corporum. Missis
enim corrosivis et aquis fortibus, quae viam sibi aperiunt, si possit inveniri
corpus proportionatum et magis consentiens et amicum corpori alicui solido
quam illud cum quo tanquam per necessitatem commiscetur, statim se aperit
et relaxat corpus, et illud alterum intro recipit, priore excluso aut summoto.
Neque operatur aut potest iste motus ad lucrum solummodo ad tactum. Nam
electrica operatio (de qua Gilbertus et alii post eum tantas excitarunt
fabulas) non alia est quam corporis per fricationem levem excitati appetitus; qui aerem non bene tolerat, sed aliud tangibile mavult, si reperiatur
in propinquo.

7. Sit motus Septimus, Motus (quem appellamus) Congregationis Majoris; per quem corpora feruntur ad massas connaturalium suorum: gravia, ad
globum terrae; levia, ad ambitum coeli. Hunc Schola nomine Motus Naturalis
insignivit: levi contemplatione, quia scilicet nil spectabile erat ab
extra quod eum motum cieret (itaque rebus ipsis innatum atque insitum putavit); aut forte quia non cessat. Nec mirum: semper enim praesto sunt coelum
et terra; cum e contra causae et origines plurimorum ex reliquis motibus
interdum absint, interdum adsint. Itaque hunc, quia non intermittit sed
caeteris intermittentibus statim occurrit, perpetuum et proprium; reliquos
ascititios posuit. Est autem iste motus revera satis infirmus et hebes,
tanquam is qui (nisi sit moles corporis major) caeteris motibus, quamdiu
operantur, cedat et succumbat. Atque cum hic motus hominum cogitationes
ita impleverit ut fere reliquos motus occultaverit, tamen parum est quod
homines de eo sciunt, sed in multis circa illum erroribus versantur.

8. Sit Motus Octavus, Motus Congregationis Minoris; per quem partes
homogeneae in corpore aliquo separant se ab heterogeneis, et coeunt inter
sese; per quem etiam corpora integra ex similitudine substantiae se amplectuntur
et fovent, et quandoque ad distantiam aliquam congregantur, attrahuntur,
et conveniunt: veluti cum in lacte flos lactis post moram aliquam supernatat; in vino faeces et tartarum subsidunt. Neque enim haec fiunt per motum
gravitatis et levitatis tantum, ut aliae partes summitatem petant, aliae
ad imum vergant; sed multo magis per desiderium homogeneorum inter se
coeundi et se uniendi. Differt autem iste motus a motu indigentiae, in
duobus. Uno, quod in motu indigentiae sit stimulus major naturae malignae
et contrariae; at in hoc motu (si modo impedimenta et vincula absint)
uniuntur partes per amicitiam, licet absit natura aliena quae litem moveat: altero, quod arctior sit unio, et tanquam majore cum delectu. In illo
enim, modo evitetur corpus inimicum, corpora etiam non admodum cognata
concurrunt; at in hoc coeunt substantiae, germana plane similitudine devinctae,
et conflantur tanquam in unum. Atque hic motus omnibus corporibus compositis
inest; et se facile conspiciendum in singulis daret, nisi ligaretur et
fraenaretur per alios corporum appetitus et necessitates, quae istam coitionem
disturbant.

Ligatur autem motus iste plerumque tribus modis: torpore corporum; fraeno corporis dominantis; et motu externo. Ad torporem corporum quod
attinet; certum est inesse corporibus tangibilibus pigritiam quandam secundum
magis et minus, et exhorrentiam motus localis; ut, nisi excitentur, malint
statu suo (prout sunt) esse contenta quam in melius se expedire. Discutitur
autem iste torpor triplici auxilio: aut per calorem, aut per virtutem
alicujus cognati corporis eminentem, aut per motum vividum et potentem.
Atque primo quoad auxilium caloris; hinc fit, quod calor pronuntietur
esse illud quod separet heterogenea, congreget homogenea. Quam definitionem
Peripateticorum merito derisit Gilbertus; dicens eam esse perinde ac si
quis diceret ac definiret hominem illud esse quod serat triticum et plantet
vineas: esse enim definitionem tantum per effectus, eosque particulares.
Sed adhuc magis culpanda est illa definitio; quia etiam effectus illi
(quales quales sunt) non sunt ex proprietate caloris, sed tantum per accidens
(idem enim facit frigus, ut postea dicemus), nempe ex desiderio partium
homogenearum coeundi, adjuvante tantum calore ad discutiendum torporem,
qui torpor desiderium illud antea ligaverat. Quoad vero auxilium virtutis
inditae a corpore cognato; illud mirabiliter elucescit in magnete armato,
qui excitat in ferro virtutem detinendi ferrum per similitudinem substantiae,
discusso torpore ferri per virtutem magnetis. Quoad vero auxilium motus; conspicitur illud in sagittis ligneis, cuspide etiam lignea, quae altius
penetrant in alia ligna quam si fuissent armatae ferro, per similitudinem
substantiae, discusso torpore ligni per motum celerem: de quibus duobus
experimentis etiam in aphorismo de instantiis clandestinis diximus.

Ligatio vero motus congregationis minoris, quae fit per fraenum corporis
dominantis, conspicitur in solutione sanguinis et urinarum per frigus.
Quamdiu enim repleta fuerint corpora illa spiritu agili, qui singulas eorum
partes cujuscunque generis ipse ut dominus totius ordinat et cohibet, tamdiu
non coeunt heterogenea propter fraenum; sed postquam ille spiritus evaporaverit,
aut suffocatus fuerit per frigus, tum solutae partes a fraeno coeunt secundum
desiderium suum naturale. Atque ideo fit, ut omnia corpora quae continent
spiritum acrem (ut sales, et hujusmodi) durent et non solvantur, ob fraenum
permanens et durabile spiritus dominantis et imperiosi.

Ligatio vero motus
congregationis minoris, quae fit per motum externum, maxime conspicitur
in agitationibus corporum per quas arcetur putrefactio. Omnis enim putrefactio
fundatur in congregatione homogeneorum; unde paulatim fit corruptio prioris
(quam vocant) formae, et generatio novae. Nam putrefactionem, quae sternit
viam ad generationem novae formae, praecedit solutio veteris; quae est
ipsa coitio ad homogeniam. Ea vero, si non impedita fuerit, fit solutio
simplex: sin occurrant varia quae obstant, sequuntur putrefactiones quae
sunt rudimenta generationis novae. Quod si (id quod nunc agitur) fiat agitatio
frequens per motum externum, tum vero motus iste coitionis (qui est delicatus
et mollis et indiget quiete ab externis) disturbatur et cessat; ut fieri
videmus in innumeris: veluti cum quotidiana agitatio aut profluentia aquae
arceat putrefactionem; venti arceant pestilentiam aeris; grana in granariis
versa et agitata maneant pura; omnia denique agitata exterius non facile
putrefiant interius.

Superest ut non omittatur coitio illa partium corporum,
unde fit praecipue induratio et desiccatio. Postquam enim spiritus, aut
humidum in spiritum versum, evolaverit in aliquo corpore porosiore (ut
in ligno, osse, membrana, et hujusmodi), tum partes crassiores majore nixu
contrahuntur et coeunt, unde sequitur induratio aut desiccatio: quod existimamus
fieri, non tam ob motum nexus, ne detur vacuum, quam per motum istum amicitiae
et unionis.

Ad coitionem vero ad distans quod attinet, ea infrequens est
et rara; et tamen in pluribus inest quam quibus observatur. Hujus simulacra
sunt, cum bulla solvat bullam; medicamenta ex similitudine substantiae
trahant humores; chorda in diversis fidibus ad unisonum moveat chordam; et hujusmodi. Etiam in spiritibus animalium hunc motum vigere existimamus,
sed plane incognitum. At eminet certe in magnete, et ferro excito. Cum
autem de motibus magnetis loquimur, distinguendi plane sunt. Quatuor enim
virtutes sive operationes sunt in magnete, quae non confundi, sed separari
debent; licet admiratio hominum et stupor eas commiscuerit. Una, coitionis
magnetis ad magnetem, vel ferri ad magnetem, vel ferri exciti ad ferrum.
Secunda, verticitatis ejus ad septentriones et austrum, atque simul declinationis
ejus. Tertia, penetrationis ejus per aurum, vitrum, lapidem, omnia. Quarta,
communicationis virtutis ejus de lapide in ferrum, et de ferro in ferrum,
absque communicatione substantiae. Verum hoc loco de prima virtute ejus
tantum loquimur, videlicet coitionis. Insignis etiam est motus coitionis
argenti vivi et auri: adeo ut aurum alliciat argentum vivum, licet confectum
in unguenta; atque operarii inter vapores argenti vivi soleant tenere
in ore frustum auri, ad colligendas emissiones argenti vivi, alias crania
et ossa eorum invasuras; unde etiam frustum illud paulo post albescit.
Atque de motu congregationis minoris haec dicta sint.

9. Sit Motus Nonus, Motus Magneticus; qui licet sit ex genere motus
congregationis minoris, tamen si operetur ad distantias magnas et super
massas rerum magnas, inquisitionem meretur separatam; praesertim si nec
incipiat a tactu, quemadmodum plurimi, nec perducat actionem ad tactum,
quemadmodum omnes motus congregativi; sed corpora tantum elevet, aut ea
intumescere faciat, nec quicquam ultra. Nam si luna attollat aquas, aut
turgescere aut intumescere faciat humida; aut coelum stellatum attrahat
planetas versus sua apogaea; aut sol alliget astra Veneris et Mercurii,
ne longius absint a corpore ejus quam ad distantiam certam; videntur hi
motus nec sub congregatione majore nec sub congregatione minore bene collocari,
sed esse tanquam congregativa media et imperfecta, ideoque speciem debere
constituere propriam.

10. Sit Motus Decimus, Motus Fugae; motus scilicet motui congregationis
minoris contrarius; per quem corpora ex antipathia fugiunt et fugant inimica,
seque ab illis separant, aut cum illis miscere se recusant. Quamvis enim
videri possit in aliquibus hic motus esse motus tantum per accidens aut
per consequens, respectu motus congregationis minoris, quia nequeunt coire
homogenea, nisi heterogeneis exclusis et remotis; tamen ponendus est motus
iste per se, et in speciem constituendus, quia in multis appetitus fugae
cernitur magis principalis quam appetitus coitionis.

Eminet autem hic motus
insigniter in excretionibus animalium; nec minus etiam in sensuum nonnullorum
odiosis objectis, praecipue in olfactu et gustu. Odor enim foetidus ita
rejicitur ab olfactu, ut etiam inducat in os stomachi motum expulsionis
per consensum; sapor amarus et horridus ita rejicitur a palato aut gutture,
ut inducat per consensum capitis conquassationem et horrorem. Veruntamen
etiam in aliis locum habet iste motus. Conspicitur enim in antiperistasibus
nonnullis; ut in aeris media regione, cujus frigora videntur esse rejectiones
naturae frigidae ex confiniis coelestium; quemadmodum etiam videntur magni
illi fervores et inflammationes, quae inveniuntur in locis subterraneis,
esse rejectiones naturae calidae ab interioribus terrae. Calor enim et
frigus, si fuerint in quanto minore, se invicem perimunt; sin fuerint
in massis majoribus et tanquam justis exercitibus, tum vero per conflictum
se locis invicem summovent et ejiciunt. Etiam tradunt cinamomum et odorifera,
sita juxta latrinas et loca foetida, diutius odorem retinere; quia recusant
exire et commisceri cum foetidis. Certe argentum vivum, quod alias se reuniret
in corpus integrum, prohibetur per salivam hominis, aut axungiam porci,
aut terebinthinam, et hujusmodi, ne partes ejus coeant; propter malum
consensum quem habent cum hujusmodi corporibus; a quibus undique circumfusis
se retrahunt; adeo ut fortior sit earum fuga ab istis interjacentibus
quam desiderium uniendi se cum partibus sui similibus; id quod vocant
mortificationem argenti vivi. Etiam quod oleum cum aqua non misceatur,
non tantum in causa est differentia levitatis, sed malus ipsorum consensus: ut videre est in spiritu vini, qui cum levior sit oleo, tamen se bene
miscet cum aqua. At maxime omnium insignis est motus fugae in nitro, et
hujusmodi corporibus crudis, quae flammam exhorrent; ut in pulvere pyrio,
argento vivo, necnon in auro. Fuga vero ferri ab altero polo magnetis a
Gilberto bene notatur non esse fuga propria, sed conformitas, et coitio
ad situm magis accommodatum.

11. Sit Motus Undecimus, Motus Assimilationis, sive Multiplicationis
sui, sive etiam Generationis Simplicis. Generationem autem simplicem dicimus
non corporum integralium, ut in plantis, aut animalibus; sed corporum
similarium. Nempe per hunc motum corpora similaria vertunt corpora alia
affinia, aut saltem bene disposita et praeparata, in substantiam et naturam
suam: ut flamma, quae super halitus et oleosa multiplicat se, et generat
novam flammam; aer, qui super aquam et aquea multiplicat se, et generat
novum aerum; spiritus vegetabilis et animalis, qui super tenuiores partes
tam aquei quam oleosi in alimentis suis multiplicat se, et generat novum
spiritum; partes solidae plantarum et animalium, veluti folium, flos,
caro, os, et sic de caeteris, quae singulae ex succis alimentorum assimilant
et generant substantiam successivam et epiusiam. Neque enim quenquam cum
Paracelso delirare juvet, qui (distillationibus suis scilicet occaecatus)
nutritionem per separationem tantum fieri voluit; quodque in pane vel
cibo lateat oculus, nasus cerebrum, jecur; in succo terrae radix, folium,
flos. Etenim sicut faber ex rudi massa lapidis vel ligni, per separationem
et rejectionem superflui, educit folium, florem, oculum, nasum, manum,
pedem, et similia; ita Archaeum illum Fabrum internum ex alimento per
separationem et rejectionem educere singula membra et partes asserit ille.
Verum missis nugis, certissimum est partes singulas, tam similares quam
organicas, in vegetabilibus et animalibus, succos alimentorum suorum fere
communes, aut non multum diversos, primo attrahere cum nonnullo delectu,
deinde assimilare, et vertere in naturam suam. Neque assimilatio ista,
aut generatio simplex, fit solum in corporibus animatis, verum et inanimata
ex hac re participant; veluti de flamma et aere dictum est. Quinetiam
spiritus emortuus, qui in omni tangibili animato continetur, id perpetuo
agit, ut partes crassiores digerat et vertat in spiritum, qui deinde exeat; unde fit diminutio ponderis et exsiccatio, ut alibi diximus. Neque etiam
respuenda est in assimilatione accretio illa, quam vulgo ab alimentatione
distinguunt; veluti cum lutum inter lapillos concrescit, et vertitur in
materiam lapideam; squammae circa dentes vertuntur in substantiam non
minus duram quam sunt dentes ipsi, etc. Sumus enim in ea opinione, inesse
corporibus omnibus desiderium assimilandi, non minus quam coeundi ad homogenea; verum ligatur ista virtus, sicut et illa, licet non iisdem modis. Sed
modos illos, necnon solutionem ab iisdem, omni diligentia inquirere oportet,
quia pertinent ad senectutis refocillationem. Postremo videtur notatu dignum,
quod in novem illis motibus, de quibus diximus, corpora tantum naturae
suae conservationem appetere videntur; in hoc decimo autem propagationem.

12. Sit Motus Duodecimus, Motus Excitationis; qui motus videtur esse
ex genere assimilationis, atque eo nomine quandoque a nobis promiscue vocatur.
Est enim motus diffusivus, et communicativus, et transitivus, et multiplicativus,
sicut et ille; atque effectu (ut plurimum) consentiunt, licet efficiendi
modo et subjecto differant. Motus enim assimilationis procedit tanquam
cum imperio et potestate; jubet enim et cogit assimilatum in assimilantem
verti et mutari. At motus excitationis procedit tanquam arte et insinuatione
et furtim; et invitat tantum, et disponit excitatum ad naturam excitantis.
Etiam motus assimilationis multiplicat et transformat corpora et substantias; veluti, plus fit flammae, plus aeris, plus spiritus, plus carnis. At
in motu excitationis, multiplicantur et transeunt virtutes tantum; et
plus fit calidi, plus magnetici, plus putridi. Eminet autem iste motus
praecipue in calido et frigido. Neque enim calor diffundit se in calefaciendo
per communicationem primi caloris; sed tantum per excitationem partium
corporis ad motum illum qui est Forma Calidi; de quo in vindemiatione
prima de natura calidi diximus. Itaque longe tardius et difficilius excitatur
calor in lapide aut metallo quam in aere, ob inhabilitatem et impromptitudinem
corporum illorum ad motum illum; ita ut verisimile sit posse esse interius
versus viscera terrae materias quae calefieri prorsus respuant; quia ob
condensationem majorem spiritu illo destituuntur a quo motus iste excitationis
plerunque incipit. Similiter magnes induit ferrum nova partium dispositione
et motu conformi; ipse autem nihil ex virtute perdit. Similiter fermentum
panis, et flos cervisiae, et coagulum lactis, et nonnulla ex venenis, excitant
et invitant motum in massa farinaria, aut cervisia, aut caseo, aut corpore
humano, successivum et continuatum; non tam ex vi excitantis quam ex praedispositione
et facili cessione excitati.

13. Sit Motus Decimus Tertius, Motus Impressionis; qui motus est etiam
ex genere motus assimilationis, estque ex diffusivis motibus subtilissimus.
Nobis autem visum est eum in speciem propriam constituere, propter differentiam
insignem quam habet erga priores duos. Motus enim assimilationis simplex
corpora ipsa transformat; ita ut si tollas primum movens nihil intersit
ad ea quae sequuntur. Neque enim prima accensio in flammam, aut prima versio
in aerem, aliquid facit ad flammam aut aerem in generatione succedentem.
Similiter, motus excitationis omnino manet, remoto primo movente, ad tempora
bene diuturna; ut in corpore calefacto, remoto primo calore; in ferro
excito, remoto magnete; in massa farinaria, remoto fermento. At Motus
Impressionis, licet sit diffusivus, et transitivus, tamen perpetuo pendere
videtur ex primo movente; adeo ut, sublato aut cessante illo, statim deficiat
et pereat; itaque etiam momento, aut saltem exiguo tempore, transigitur.
Quare motus illos assimilationis et excitationis, motus generationis Jovis,
quia generatio manet; hunc autem motum Motum Generationis Saturni, quia
natus statim devoratur et absorbetur, appellare consuevimus. Manifestat
se vero hic motus in tribus; in lucis radiis; sonorum percussionibus; et magneticis, quatenus ad communicationem. Etenim amota luce, statim
pereunt colores et reliquae imagines ejus; amota percussione prima et
quassatione corporis inde facta, paulo post perit sonus. Licet enim soni
etiam in medio per ventos tanquam per undas agitentur; tamen diligentius
notandum est, quod sonus non tam diu durat quam fit resonatio. Etenim impulsa
campana, sonus ad bene magnum tempus continuari videtur; unde quis facile
in errorem labatur, si existimet toto illo tempore sonum tanquam natare
et haerere in aere; quod falsissimum est. Etenim illa resonatio non est
idem sonus numero, sed renovatur. Hoc autem manifestatur ex sedatione sive
cohibitione corporis percussi. Si enim sistatur et detineatur campana fortiter
et fiat immobilis, statim perit sonus nec resonat amplius; ut in chordis,
si post primam percussionem tangatur chorda, vel digito ut in lyra, vel
calamo ut in espinetis, statim desinit resonatio. Magnete autem remoto,
statim ferrum decidit. Luna autem a mari non potest removeri; nec terra
a ponderoso dum cadit. Itaque de illis nullum fieri potest experimentum; sed ratio eadem est.

14. Sit Motus Decimus Quartus, Motus Configurationis, aut Situs; per
quem corpora appetere videntur, non coitionem aut separationem aliquam,
sed situm, et collocationem, et configurationem cum aliis. Est autem iste
motus valde abstrusus, nec bene inquisitus. Atque in quibusdam videtur
quasi incausabilis; licet revera (ut existimamus) non ita sit. Etenim
si quaeratur cur potius coelum volvatur ab oriente in occidentem quam ab
occidente in orientem; aut cur vertatur circa polos positos juxta Ursas
potius quam circa Orionem, aut ex alia aliqua parte coeli: videtur ista
quaestio tanquam quaedam extasis, cum ista potius ab experientia, et ut
positiva recipi debeant. At in natura profecto sunt quaedam ultima et incausabilia; verum hoc ex illis non esse videtur. Etenim hoc fieri existimamus ex
quadam harmonia et consensu mundi, qui adhuc non venit in observationem.
Quod si recipiatur motus terrae ab occidente in orientem, eaedem manent
quaestiones. Nam et ipsa super aliquos polos movetur. Atque cur tandem
debeant isti poli collocari magis ubi sunt quam alibi? Item verticitas,
et directio, et declinatio magnetis ad hunc motum referuntur. Etiam inveniuntur
in corporibus tam naturalibus quam artificialibus, praesertim consistentibus
et non fluidis, collatio quaedam et positura partium, et tanquam villi
et fibrae, quae diligenter investigandae sunt; utpote sine quarum inventione
corpora illa commode tractari aut regi non possunt. At circulationes illas
in liquidis, per quas illa dum pressa sint, antequam se liberare possunt,
se invicem relevant, ut compressionem illam ex aequo tolerent, motui libertatis
verius assignamus.

15. Sit Motus Decimus Quintus, Motus Pertransitionis, sive Motus secundum
Meatus; per quem virtutes corporum magis aut minus impediuntur aut provehuntur
a mediis ipsorum, pro natura corporum et virtutum operantium, atque etiam
medii. Aliud enim medium luci convenit, aliud sono, aliud calori et frigori,
aliud virtutibus magneticis, necnon aliis nonnullis respective.

16. Sit Motus Decimus Sextus, Motus Regius (ita enim eum appellamus)
sive Politicus; per quem partes in corpore aliquo praedominantes et imperantes
reliquas partes fraenant, domant, subigunt, ordinant, et cogunt eas adunari,
separari, consistere, moveri, collocari, non ex desideriis suis, sed prout
in ordine sit et conducat ad bene esse partis illius imperantis; adeo
ut sit quasi Regimen et Politia quaedam, quam exercet pars regens in partes
subditas. Eminet autem hic motus praecipue in spiritibus animalium, qui
motus omnes partium reliquarum, quamdiu ipse in vigore est, contemperat.
Invenitur autem in aliis corporibus in gradu quodam inferiore; quemadmodum
dictum est de sanguine et urinis, quae non solvuntur donec spiritus, qui
partes earum commiscebat et cohibebat, emissus fuerit aut suffocatus. Neque
iste motus omnino spiritibus proprius est, licet in plerisque corporibus
spiritus dominentur ob motum celerem et penetrationem. Veruntamen in corporibus
magis condensatis, nec spiritu vivido et vigente (qualis inest argento
vivo et vitriolo) repletis, dominantur potius partes crassiores; adeo
ut nisi fraenum et jugum hoc arte aliqua excutiatur, de nova aliqua hujusmodi
corporum transformatione minime sperandum sit. Neque vero quispiam nos
oblitos esse existimet ejus quod nunc agitur; quia cum ista series et
distributio motuum ad nil aliud spectet, quam ut illorum praedominantia
per instantias luctae melius inquiratur, jam inter motus ipsos praedominantiae
mentionem faciamus. Non enim in descriptione motus istius regii, de praedominantia
motuum aut virtutum tractamus, sed praedominantia partium in corporibus.
Haec enim ea est praedominantia, quae speciem istam motus peculiarem constituit.

17. Sit Motus Decimus Septimus, Motus Rotationis Spontaneus; per quem
corpora motu gaudentia, et bene collocata, natura sua fruuntur, atque seipsa
sequuntur, non aliud, et tanquam proprios petunt amplexus. Etenim videntur
corpora aut movere sine termino; aut plane quiescere; aut ferri ad terminum,
ubi pro natura sua aut rotent aut quiescant. Atque quae bene collocata
sunt, si motu gaudeant, movent per circulum: motu scilicet aeterno et
infinito. Quae bene collocata sunt, et motum exhorrent, prorsus quiescunt.
Quae non bene collocata sunt, movent in linea recta (tanquam tramite brevissimo)
ad consortia suorum connaturalium. Recipit autem motus iste rotationis
differentias novem. Primam, centri sui, circa quod corpora movent: secundam,
polorum suorum, supra quos movent: tertiam, circumferentiae sive ambitus
sui, prout distant a centro: quartam, incitationis suae, prout celerius
aut tardius rotant: quintam, consequutionis motus sui, veluti ab oriente
in occidentem, aut ab occidente in orientem: sextam, declinationis a circulo
perfecto per spiras longius aut propius distantes a centro suo: septimam,
declinationis a circulo perfecto per spiras longius aut propius distantes
a polis suis: octavam, distantiae proprioris aut longioris spirarum suarum
ad invicem: nonam et ultimam, variationis ipsorum polorum, si sint mobiles: quae ipsa ad rotationem non pertinet, nisi fiat circulariter. Atque iste
motus communi et inveterata opinione habetur pro proprio coelestium. Attamen
gravis de illo motu lis est inter nonnullos tam ex antiquis quam modernis,
qui rotationem terrae attribuerunt. At multo fortasse justior movetur controversia
(si modo res non sit omnino extra controversiam), an motus videlicet iste
(concesso quod terra stet) coeli finibus contineatur, an potius descendat,
et communicetur aeri et aquis. Motum autem rotationis in missilibus, ut
in spiculis, sagittis, pilis sclopetorum, et similibus, omnino ad motum
libertatis rejicimus.

18. Sit Motus Decimus Octavus, Motus Trepidationis, cui (ut ab astronomis
intelligitur) non multum fidei adhibemus. Nobis autem corporum naturalium
appetitus ubique serio perscrutantibus occurrit iste motus; et constitui
debere videtur in speciem. Est autem hic motus veluti aeternae cujusdam
captivitatis. Videlicet ubi corpora non omnino pro natura sua bene locata,
et tamen non prorsus male se habentia, perpetuo trepidant, et irrequiete
se agant, nec statu suo contenta, nec ulterius ausa progredi. Talis invenitur
motus in corde et pulsibus animalium; et necesse est ut sit in omnibus
corporibus, quae statu ancipiti ita degunt inter commoda et incommoda,
ut distracta liberare se tentent, et denuo repulsam patiantur, et tamen
perpetuo experiantur.

19. Sit Motus Decimus Nonus et postremus, motus ille cui vix nomen motus
competit, et tamen est plane motus. Quem motum, Motum Decubitus, sive Motum
Exhorrentiae Motus, vocare licet. Per hunc motum terra stat mole sua, moventibus
se extremis suis in medium; non ad centrum imaginativum, sed ad unionem.
Per hunc etiam appetitum omnia majorem in modum condensata motum exhorrent,
atque illis pro omni appetitu est non moveri; et licet infinitis modis
vellicentur et provocentur ad motum, tamen naturam suam (quoad possunt)
tuentur. Quod si ad motum compellantur, tamen hoc agere semper videntur
ut quietem et statum suum recuperent, neque amplius moveant. Atque circa
hoc certe se agilia praebent, et satis perniciter et rapide (ut pertaesa
et impatientia omnis morae) contendunt. Hujus autem appetitus imago ex
parte tantum cerni potest; quia hic apud nos, ex subactione et concoctione
coelestium, omne tangibile non tantum non condensatum est ad ultimitatem,
sed etiam cum spiritu nonnullo miscetur.

Proposuimus itaque jam species sive elementa simplicia motuum, appetituum,
et virtutum activarum, quae sunt in natura maxime catholica. Neque parum
scientiae naturalis sub illis adumbratum est. Non negamus tamen et alias
species fortasse addi posse, atque istas ipsas divisiones secundum veriores
rerum venas transferri, denique in minorem numerum posse redigi. Neque
tamen hoc de divisionibus aliquibus abstractis intelligimus: veluti si
quis dicat corpora appetere vel conservationem, vel exaltationem, vel propagationem,
vel fruitionem naturae suae; aut si quis dicat motus rerum tendere ad
conservationem et bonum, vel universi, ut antitypiam et nexum; vel universitatum
magnarum, ut motus congregationis majoris, rotationis, et exhorrentiae
motus; vel formarum specialium, ut reliquos. Licet enim haec vera sint,
tamen nisi terminentur in materia et fabrica secundum veras lineas, speculativa
sunt, et minus utilia. Interim sufficient et boni erunt usus ad pensitandas
praedominantias virtutum et exquirendas instantias luctae; id quod nunc
agitur. Etenim ex his quos proposuimus motibus alii prorsus sunt invincibiles; alii aliis sunt fortiores, et illos ligant, fraenant, disponunt; alii
aliis longius jaculantur; alii alios tempore et celeritate praevertunt; alii alios fovent, roborant, ampliant, accelerant.

Motus antitypiae omnino
est adamantinus et invincibilis. Utrum vero Motus nexus sit invincibilis
adhuc haeremus. Neque enim pro certo affirmaverimus utrum detur Vacuum,
sive coacervatum sive permistum. At de illo nobis constat, rationem illam,
propter quam introductum est Vacuum a Leucippo et Democrito (videlicet
quod absque eo non possent eadem corpora complecti et implere majora et
minora spatia), falsam esse. Est enim plane plica materiae complicantis
et replicantis se per spatia, inter certos fines, absque interpositione
vacui; neque est in aere ex vacuo bis millies (tantum enim esse oportet)
plus quam in auro. Id quod ex potentissimis corporum pneumaticorum virtutibus
(quae aliter tanquam pulveris minuti natarent in vacuo), et multis aliis
demonstrationibus, nobis satis liquet. Reliqui vero Motus regunt et reguntur
invicem, pro rationibus vigoris, quanti, incitationis, ejaculationis, necnon
tum auxiliorum tum impedimentorum quae occurrunt.

Exempli gratia: magnes
armatus nonnullus detinet et suspendit ferrum, ad sexagecuplum pondus ipsius; eo usque dominatur motus congregationis minoris super motum congregationis
majoris; quod si majus fuerit pondus, succumbit. Vectis tanti roboris
sublevabit tantum pondus; eo usque dominatur motus libertatis super motum
congregationis majoris; sin majus fuerit pondus, succumbit. Corium tensum
ad tensuram talem non rumpitur; eo usque dominatur motus continuationis
super motum tensurae; quod si ulterior fuerit tensura, rumpitur corium,
et succumbit motus continuationis. Aqua per rimam perforationis talis effluit; eo usque dominatur motus congregationis majoris super motum continuationis; quod si minor fuerit rima, succumbit, et vincit motus continuationis.
In pulvere sulphuris solius immissi in sclopetum cum pila, et admoto igne,
non emittitur pila; in eo motus congregationis majoris vincit motum hyles.
At in pulvere pyrio immisso vincit motus hyles in sulphure, adjutus motibus
hyles et fugae in nitro. Et sic de caeteris. Etenim instantiae luctae (quae
indicant praedominantiam virtutum, et secundum quas rationes et calculos
praedominentur et succumbant) acri et sedula diligentia undique sunt conquirendae.

Etiam modi et rationes ipsius succumbentiae motuum diligenter sunt introspiciendae.
Nempe, an omnino cessent, vel potius usque nitantur, sed ligentur. Etenim
in corporibus hic apud nos, nulla vera est quies, nec in integris nec in
partibus; sed tantum secundum apparentiam. Quies autem ista apparens causatur
aut per aequilibrium, aut per absolutam praedominantiam motuum. Per aequilibrium,
ut in bilancibus, quae stant si aequa sint pondera. Per praedominantiam,
ut in hydriis perforatis, ubi quiescit aqua et detinetur a decasu, per
praedominantiam motus nexus. Notandum tamen est (ut diximus) quatenus nitantur
motus illi succumbentes. Etenim si quis per luctam detineatur extensus
in terra, brachiis et tibiis vinctis, aut aliter detentis; atque ille
tamen totis viribus resurgere nitatur; non est minor nixus, licet non
proficiat. Hujus autem rei conditio (scilicet utrum per praedominantiam
motus succumbens quasi annihiletur, an potius continuetur nixus, licet
non conspiciatur), quae latet in conflictibus, apparebit fortasse in concurrentiis.
Exempli gratia; fiat experimentum in sclopetis, utrum sclopetus, pro tanto
spatio quo emittat pilam in linea directa, sive (ut vulgo loquuntur) in
puncto blanco, debiliorem edat percussionem ejaculando in supra, ubi Motus
Ictus est simplex, quam desuper, ubi Motus Gravitatis concurrit cum Ictu.

Etiam canones praedominantiarum qui occurrunt colligendi sunt. Veluti,
quod quo communius est bonum quod appetitur, eo motus est fortior ut motus
nexus, qui respicit communionem universi, fortior est motu gravitatis,
qui respicit communionem densorum. Etiam quod appetitus qui sunt boni privati,
non praevalent plerunque contra appetitus boni magis publici, nisi in parvis
quantis. Quae utinam obtinerent in civilibus.

XLIX.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco vicesimo quinto Instantias
Innuentes; eas scilicet, quae commoda hominum innuunt aut designant. Etenim
ipsum Posse et ipsum Scire naturam humanam amplificant, non beant. Itaque
decerpenda sunt ex universitate rerum ea quae ad usus vitae maxime faciunt.
Verum de iis erit magis proprius dicendi locus, cum Deductiones ad Praxim
tractabimus. Quinetiam in ipso opere Interpretationis circa singula subjecta,
locum semper Chartae Humanae, sive Chartae Optativae, assignamus. Etenim
et quaerere et optare non inepte, pars scientiae est.

L.

Inter praerogativas instantiarum ponemus loco vicesimo sexto Instantias
Polychrestas. Eae sunt, quae pertinent ad varia et saepius occurrunt;
ideoque operae et novis probationibus haud parum parcunt. Atque de instrumentis
ipsis atque ingeniationibus proprius erit dicendi locus, cum Deductiones
ad Praxim et Experimentandi Modos tractabimus. Quinetiam quae adhuc cognita
sunt et in usum venerunt, in Historiis Particularibus singularum artium
describentur. In praesenti autem subjungemus quaedam catholica circa ea
pro exemplis tantum polychresti.

Operatur igitur homo super corpora naturalia
(praeter ipsam admotionem et amotionem corporum simplicem) septem praecipue
modis: nempe, vel per exclusionem eorum quae impediunt et disturbant;
vel per compressiones, extensiones, agitationes, et hujusmodi; vel per
calorem et frigus; vel per moram in loco convenienti; vel per fraenum
et regimen motus; vel per consensus speciales; vel per alternationem
tempestivam et debitam, atque seriem et successionem horum omnium; aut
saltem nonnullorum ex illis.

1. Ad primum igitur quod attinet; aer communis qui undique praesto
est et se ingerit, atque radii coelestium, multum turbant. Quae itaque
ad illorum exclusionem faciunt, merito haberi possint pro polychrestis.
Huc igitur pertinent materies et crassities vasorum, in quibus corpora
ad operationem praeparata reponuntur. Similiter, modi accurati obturationis
vasorum, per consolidationem et lutum sapientiae, ut loquuntur chymici.
Etiam clausura per liquores in extimis, utilissima res est; ut cum infundunt
oleum super vinum aut succos herbarum, quod expandendo se in summitate
instar operculi, optime ea conservat illaesa ab aere. Neque pulveres res
malae sunt; qui, licet contineant aerem permistum, tamen vim aeris coacervati
et circumfusi arcent: ut fit in conservatione uvarum et fructuum intra
arenam, et farinam. Etiam cera, mel, pix, et hujusmodi tenacia, recte obducuntur
ad clausuram perfectiorem, et ad summovendum aerem et coelestia. Etiam
nos experimentum quandoque fecimus, ponendo vas, necnon aliqua alia corpora,
intra argentum vivum, quod omnium longe densissimum est ex iis quae circumfundi
possunt. Quinetiam specus et cavernae subterraneae magni usus sunt ad prohibendum
insolationem et aerem istum apertum praedatorium; qualibus utuntur Germani
Septentrionales pro granariis. Necnon repositio corporum in fundo aquarum
ad hoc spectat: ut memini me quippiam audisse de utribus vini demissis
in profundum puteum, ad infrigidationem scilicet, sed casu et per neglectum
ac oblivionem ibidem remanentibus per multos annos, et deinde extractis; unde vinum factum est non solum non vapidum aut emortuum, sed multo magis
nobile ad gustum, per commixtionem partium suarum (ut videtur) magis exquisitam.
Quod si postulet res ut corpora demittantur ad fundum aquarum, veluti intra
fluvios aut mare, neque tamen aquas tangant, nec in vasibus obturatis concludantur,
sed aere tantum circumdentur; bonus est usus vasis illius quod adhibitum
est nonnunquam ad operandum subter aquis super navigia demersa, ut urinatores
diutius manere possint sub aquis, et per vices ad tempus respirare. Illud
hujusmodi erat. Conficiebatur dolium ex metallo concavum, quod demittebatur
aequabiliter ad superficiem aquae, atque sic deportabat totum aerem qui
continebatur in dolio secum in fundum maris. Stabat autem super pedes tres
(instar tripodis), qui longitudinis erant aliquanto minoris statura hominis; ita ut urinator posset cum anhelitus deficeret, immittere caput in cavum
dolii, et respirare, et deinde opus continuare. Atque audivimus inventam
esse jam machinam aliquam naviculae aut scaphae, quae homines subter aquis
vehere possit ad spatia nonnnulla. Verum sub tali vase, quale modo diximus,
corpora quaevis facile suspendi possint; cujus causa hoc experimentum
adduximus.

Est et alius usus diligentis et perfectae clausurae corporum: nempe, non solum ut prohibeatur aditus aeris per exterius (de quo jam
dictum est), verum etiam ut cohibeatur exitus spiritus corporis, super
quod fit operatio per interius. Necesse est enim ut operanti circa corpora
naturalia constet de summis suis: viz. quod nihil expirarit aut effluxerit.
Fiunt enim profundae alterationes in corporibus, quando, natura prohibente
annihilationem, ars prohibeat etiam deperditionem aut evolationem alicujus
partis. Atque hac de re invaluit opinio falsa (quae si vera esset, de ista
conservatione summae certae absque diminutione esset fere desperandum): viz. spiritus corporum, et aerem majori gradu caloris attenuatum, nullis
vasorum claustris posse contineri, quin per poros vasorum subtiliores evolent.
Atque in hanc opinionem adducti sunt homines per vulgata illa experimenta,
poculi inversi super aquam cum candela aut charta inflammata, ex quo fit
ut aqua sursum attrahatur; atque similiter ventosarum, quae super flammam
calefactae trahunt carnes. Existimant enim in utroque experimento aerem
attenuatum emitti, et inde quantum ipsius minui, ideoque aquam aut carnes
per nexum succedere. Quod falsissimum est. Aer enim non quanto diminuitur,
sed spatio contrahitur; neque incipit motus iste successionis aquae, antequam
fiat extinctio flammae aut refrigeratio aeris: adeo ut medici, quo fortius
attrahant ventosae, ponant spongias frigidas aqua madefactas super ventosas.
Itaque non est cur homines multum sibi metuant de facili exitu aeris aut
spirituum. Licet enim verum sit etiam solidissima corpora habere suos poros,
tamen aegre patitur aer aut spiritus comminutionem sui ad tantam subtilitatem; quemadmodum et aqua exire recusat per rimam minusculam.

2. De secundo vero modo ex septem praedictis illud imprimis notandum
est, valere certe compressiones et hujusmodi violentias ad motum localem,
atque alia id genus, potentissime; ut in machinis et missilibus: etiam
ad destructionem corporis organici, atque earum virtutum quae consistunt
plane in motu. Omnis enim vita, immo etiam omnis flamma et ignitio destruitur
per compressiones; ut et omnis machina corrumpitur et confunditur per
easdem. Etiam ad destructionem virtutum quae consistunt in posituris, et
dissimilaritate partium paulo crassiore; ut in coloribus (neque enim idem
color floris integri et contusi, neque succini integri et pulverizati); etiam in saporibus (neque enim idem sapor pyri immaturi, et ejusdem compressi
ac subacti; nam manifesto dulcedinem majorem concipit). Verum ad transformationes
et alterationes nobiliores corporum similarium non multum valent istae
violentiae; quia corpora per eas non acquirunt consistentiam aliquam novam
constantem et quiescentem, sed transitoriam, et nitentem semper ad restitutionem
et liberationem sui. Attamen non abs re foret hujus rei facere experimenta
aliqua diligentiora; ad hoc scilicet, utrum condensatio corporis bene
similaris (qualia sunt aer, aqua, oleum, et hujusmodi), aut rarefactio
similiter per violentiam indita, possint fieri constantes et fixae et quasi
mutatae in naturam. Id quod primo experiendum per moram simplicem; deinde
per auxilia et consensus. Atque illud nobis in promptu fuisset (si modo
in mentem venisset), cum aquam (de qua alibi) per malleationes et pressoria
condensavimus, antequam erumperet. Debueramus enim sphaeram complanatam
per aliquot dies sibi permisisse, et tum demum aquam extraxisse; ut fieret
experimentum, utrum statim impletura fuisset talem dimensionem, qualem
habebat ante condensationem. Quod si non fecisset aut statim, aut certe
paulo post, constans videlicet facta videri potuisset ista condensatio; sin minus, apparuisset factam fuisse restitutionem, et compressionem
fuisse transitoriam. Etiam simile quiddam faciendum erat circa extensionem
aeris in ovis vitreis. Etenim debuerat fieri, post exuctionem fortem, subita
et firma obturatio; deinde debuerant ova illa manere ita obturata per
nonnullos dies; et tum demum experiendum fuisset, utrum aperto foramine
attractus fuisset aer cum sibilo, aut etiam attracta fuisset tanta quantitas
aquae post immersionem, quanta fuisset ab initio, si nulla adhibita fuisset
mora. Probabile enim, aut saltem dignum probatione est, haec fieri potuisse
et posse; propterea quod in corporibus paulo magis dissimilaribus similia
efficiat mora temporis. Etenim baculum per compressionem curvatum post
aliquod tempus non resilit; neque id imputandum est alicui deperditioni
ex quanto ligni per moram; nam idem fiet in lamina ferri (si augeatur
mora), quae non est expirabilis. Quod si non succedat experimentum per
moram simplicem, tamen non deserendum est negotium, sed auxilia alia adhibenda.
Non enim parum lucri fit, si per violentias indi possint corporibus naturae
fixae et constantes. Hac enim ratione aer possit verti in aquam per condensationes,
et complura alia id genus. Dominus enim est homo motuum violentorum, magis
quam caeterorum.

3. At tertius ex septem modis refertur ad magnum illud organum, tam
naturae quam artis, quoad operandum; videlicet calidum et frigidum. Atque
in hac parte claudicat plane potentia humana, tanquam ex uno pede. Habemus
enim calorem ignis, qui caloribus solis (prout ad nos deferuntur) et caloribus
animalium quasi infinitis partibus potentior est et intensior. At deest
frigus, nisi quale per tempestates hyemales, aut per cavernas, aut per
circundationes nivis et glaciei, haberi potest: quod in comparatione aequari
potest cum calore fortasse solis meridiano in regione aliqua ex torridis,
aucto insuper per reverberationes montium et parietum; nam hujusmodi utique
tam calores quam frigora ab animalibus ad tempus exiguum tolerari possunt.
Nihili autem sunt fere prae calore fornacis ardentis, aut alicujus frigoris
quod huic gradui respondeat. Itaque omnia hic apud nos vergunt ad rarefactionem,
et desiccationem, et consumptionem: nihil fere ad condensationem et intenerationem,
nisi per misturas et modos quasi spurios. Quare Instantiae Frigoris omni
diligentia sunt conquirendae: quales videntur inveniri in expositione
corporum super turres quando gelat acriter; in cavernis subterraneis;
circundationibus nivis et glaciei in locis profundioribus, et ad hoc excavatis; demissione corporum in puteos; sepulturis corporum in argento vivo et
metallis; immersione corporum in aquis, quae vertunt ligna in lapides; defossione corporum in terra (qualis fertur apud Chinenses esse confectio
porcellanae, ubi massae ad hoc factae dicuntur manere intra terram per
quadraginta aut quinquaginta annos, et transmitti ad haeredes, tanquam
minerae quaedam artificiales); et hujusmodi. Quinetiam quae interveniunt
in natura condensationes, factae per frigora, similiter sunt investigandae; ut, causis eorum cognitis, transferri possint in artes. Quales cernuntur
in exudatione marmoris et lapidum; in rorationibus super vitra per interius
fenestrarum, sub auroram, post gelu noctis; in originibus et collectionibus
vaporum in aquas sub terra, unde saepe scaturiunt fontes; et quaecunque
sunt hujus generis.

Inveniuntur autem, praeter illa quae sunt frigida ad
tactum, quaedam alia potestate frigida, quae etiam condensant; veruntamen
operari videntur super corpora animalium tantum, et vix ultra. Hujus generis
se ostendunt multa in medicinis et emplastris. Alia autem condensant carnes
et partes tangibiles; qualia sunt medicamenta astringentia, atque etiam
inspissantiae: alia condensant spiritus; id quod maxime cernitur in soporiferis.
Duplex autem est modus condensationis spirituum, per medicamenta soporifera,
sive provocantia somnum: alter per sedationem motus; alter per fugam
spirituum. Etenim viola, rosa sicca, lactuca, et hujusmodi benedicta sive
benigna, per vapores suos amicos et moderate refrigerantes, invitant spiritus
ut se uniant, et ipsorum acrem et inquietum motum compescunt. Etiam aqua
rosacea, apposita ad nares in deliquiis animae, spiritus resolutos et nimium
relaxatos se recipere facit, et tanquam alit. At opiata et eorum affinia
spiritus plane fugant, ex qualitate sua maligna et inimica. Itaque si applicentur
parti exteriori, statim aufugiunt spiritus ab illa parte, nec amplius libenter
influunt: sin sumantur interius, vapores eorum, ascendentes ad caput,
spiritus in ventriculis cerebri contentos undequaque fugant; cumque se
retrahant spiritus neque in aliam partem effugere possint, per consequens
coeunt et condensantur; et quandoque plane extinguuntur et suffocantur; licet rursus eadem opiata moderate sumpta, per accidens secundarium (videlicet
condensationem illam quae a coitione succedit), confortent spiritus, eosque
reddant magis robustos, et retundant eorum inutiles et incensivos motus,
ex quo ad curas morborum, et vitae prolongationem haud parum conferant.

Etiam praeparationes corporum ad excipiendum frigus non sunt omittendae; veluti quod aqua parum tepida facilius conglacietur quam omnino frigida,
et hujusmodi.

Praeterea, quia natura frigus tam parce suppeditat, faciendum
est quemadmodum pharmacopolae solent; qui, quando simplex aliquod haberi
non possit, capiunt succedaneum ejus, et quid pro quo, ut vocant: veluti
lignum aloes pro xylobalsamo, cassiam pro cinamomo. Simili modo diligenter
circumspiciendum est, si quae sint succedanea frigoris; videlicet quibus
modis fieri possint condensationes in corporibus, aliter quam per frigus,
quod illas efficit ut opus suum proprium. Illae autem condensationes videntur
intra quaternum numerum (quantum adhuc liquet) contineri. Quarum prima
videtur fieri per contrusionem simplicem; quae parum potest ad densitatem
constantem (resiliunt enim corpora) sed nihilominus forte res auxiliaris
esse queat. Secunda fit per contractionem partium crassiorum in corpore
aliquo, post evolationem aut exitum partium tenuiorum, ut fit in indurationibus
per ignem, et repetitis extinctionibus metallorum, et similibus. Tertia
fit per coitionem partium homogenearum, quae sunt maxime solidae in corpore
aliquo, atque antea fuerant distractae, et cum minus solidis commistae: veluti in restitutione mercurii sublimati, qui in pulvere longe majus
occupat spatium quam mercurius simplex, et similiter in omni repurgatione
metallorum a scoriis suis. Quarta fit per consensus, admovendo quae ex
vi corporum occulta condensant; qui consensus adhuc raro se ostendunt; quod mirum minime est, quoniam antequam inventio succedat formarum et
schematismorum, de inquisitione consensuum non multum sperandum est. Certe
quoad corpora animalium, dubium non est quin sint complures medicinae,
tam interius quam exterius sumptae, quae condensant tanquam per consensum,
ut paulo ante diximus. Sed inanimatis rara est hujusmodi operatio. Percrebuit
sane, tam scriptis quam fama, narratio de arbore in una ex insulis sive
Terceris sive Canariis (neque enim bene memini), quae perpetuo stillat; adeo ut inhabitantibus nonnullam commoditatem aquae praebeat. Paracelsus
autem ait, herbam vocatam Rorem Solis meridie et fervente sole rore impleri,
cum aliae herbae undique sint siccae. At nos utramque narrationem fabulosam
esse existimamus. Omnino autem illae instantiae nobilissimi forent usus,
et introspectione dignissimae, si essent verae. Etiam rores illos mellitos,
et instar mannae, qui super foliis quercus inveniuntur mense Maio, non
existimamus fieri et densari a consensu aliquo, sive a proprietate folii
quercus; sed cum super aliis foliis pariter cadant, contineri scilicet
et durare in foliis quercus, quia sunt bene unita, nec spongiosa, ut plurima
ex aliis.

Calorem vero quod attinet, copia et potestas nimirum homini abunde
adest; observatio autem et inquisitio deficit in nonnullis, iisque maxime
necessariis, utcunque spagyrici se venditent. Etenim caloris intensioris
opificia exquiruntur et conspiciuntur; remissioris vero, quae maxime in
vias naturae incidunt, non tentantur, ideoque latent. Itaque videmus per
vulcanos istos qui in pretio sunt, spiritus corporum magnopere exaltari,
ut in aquis fortibus, et nonnullis aliis oleis chymicis; partes tangibiles
indurari, et, emisso volatili, aliquando figi; partes homogeneas separari; etiam corpora heterogenea grosso modo incorporari et commisceri; maxime
autem compages corporum compositorum et subtiliores schematismos destrui
et confundi. Debuerant autem opificia caloris lenioris tentari et exquiri; unde subtiliores misturae et schematismi ordinati gigni possint et educi,
ad exemplum naturae et imitationem operum solis; quemadmodum in aphorismo
de instantiis foederis quaedam adumbravimus. Opificia enim naturae transiguntur
per longe minores portiones, et posituras magis exquisitas et varias, quam
opificia ignis, prout nunc adhibetur. Tum vero videatur homo revera auctus
potestate, si per calores et potentias artificiales opera naturae possint
specie repraesentari, virtute perfici, copia variari; quibus addere oportet
accelerationem temporis. Nam rubigo ferri longo tempore procedit, at versio
in crocum Martis subito; et similiter de aerugine et cerussa. Christallum
longo tempore conficitur, vitrum subito conflatur. Lapides longo tempore
concrescunt, lateres subito coquuntur, etc. Interim (quod nunc agitur)
omnes diversitates caloris cum effectibus suis respective diligenter et
industrie undique sunt colligendae et exquirendae: coelestium, per radios
suos directos, reflexos, refractos, et unitos in speculis comburentibus; fulguris, flammae, ignis carbonum; ignis ex diversis materiis; ignis
aperti, conclusi, angustiati, et inundantis, denique per diversas fabricas
fornacium qualificati; ignis flatu exciti, quieti et non exciti; ignis
ad majorem aut minorem distantiam remoti; ignis per varia media permeantis; calorum humidorum, ut balnei Mariae, fimi, caloris animalium per exterius,
caloris animalium per interius, foeni conclusi; calorum aridorum, cineris,
calcis, arenae tepidae; denique calorum cujusvis generis cum gradibus
eorum.

Praecipue vero tentanda est inquisitio et inventio effectuum et
opificiorum caloris accedentis et recedentis graduatim, et ordinatim, et
periodice, et per debita spatia et moras. Ista enim inaequalitas ordinata
revera filia coeli est, et generationis mater; neque a calore aut vehementi,
aut praecipiti, aut subsultorio, aliquid magni expectandum est. Etenim
et in vegetabilibus hoc manifestissimum est; atque etiam in uteris animalium
magna est caloris inaequalitas, ex motu, somno, alimentationibus et passionibus
foemellarum quae uterum gestant; denique in ipsis matricibus terrae, iis
nimirum in quibus metalla et fossilia efformantur, locum habet et viget
ista inaequalitas. Quo magis notanda est inscitia aliquorum alchymistarum
ex reformatis, qui per calores aequabiles lampadum et hujusmodi, perpetuo
uno tenore ardentium, se voti compotes fore existimarunt. Atque de opificiis
et effectibus caloris haec dicta sint. Neque vero tempestivum est illa
penitus scrutari, antequam rerum formae et corporum schematismi ulterius
investigati fuerint, et in lucem prodierint. Tum enim quaerenda et adoperanda
et aptanda sunt instrumenta, quando de exemplaribus constiterit.

4. Quartus modus operandi est per moram, quae certe et promus et condus
naturae est, et quaedam dispensatrix. Moram appellamus, cum corpus aliquod
sibi permittitur ad tempus notabile, munitum interim et defensum ab aliqua
vi externa. Tum enim motus intestini se produnt et perficiunt, cum motus
extranei et adventitii cessant. Opera autem aetatis sunt longe subtiliora
quam ignis. Neque enim possit fieri talis clarificatio vini per ignem,
qualis fit per moram; neque etiam incinerationes per ignem tam sunt exquisitae,
quam resolutiones et consumptiones per saecula. Incorporationes etiam,
et mistiones subitae et praecipitatae per ignem, longe inferiores sunt
illis, quae fiunt per moram. At dissimilares et varii schematismi, quos
corpora per moras tentant (quales sunt putredines), per ignem aut calorem
vehementiorem destruuntur. Illud interim non abs re fuerit notare; motus
corporum penitus conclusorum habere nonnihil ex violento. Incarceratio
enim illa impedit motus spontaneos corporis. Itaque mora in vase aperto
plus facit ad separationes; in vase penitus clauso ad commistiones; in
vase nonnihil clauso, sed subintrante aere, ad putrefactiones. Utcunque
de opificiis et effectibus morae undique sunt diligenter conquirendae instantiae.

5. At regimen motus (quod est quintus ex modis operandi) non parum valet.
Regimen autem motus vocamus, cum corpus aliud occurrens corporis alterius
motum spontaneum impedit, repellit, admittit, dirigit. Hoc vero plerunque
in figuris et situ vasorum consistit. Etenim conus erectus juvat ad condensationem
vaporum in alembicis; at conus inversus juvat defaecationem sacchari in
vasis resupinatis. Aliquando autem sinuatio requiritur, et angustiatio,
et dilatatio per vices, et hujusmodi. Etiam omnis percolatio huc spectat; scilicet cum corpus occurrens uni parti corporis alterius viam aperit,
alteri obstruit. Neque semper percolatio aut aliud regimen motus fit per
extra; sed etiam per corpus in corpore: ut cum lapilli immittuntur in
aquas ad colligendam limositatem ipsarum; syrupi clarificantur cum albuminibus
ovorum, ut crassiores partes adhaerescant, et postea separari possint.
Etiam huic regimini motus satis leviter et inscite attribuit Telesius figuras
animalium, ob rivulos scilicet et loculos matricis. Debuerat autem notare
similem efformationem in testis ovorum, ubi non sunt rugae aut inaequalitas.
At verum est regimen motus efformationes perficere in modulis et proplasticis.

6. Operationes vero per consensus aut fugas (qui sextus modus est) latent
saepenumero in profundo. Istae enim (quas vocant) proprietates occultae,
et specificae, et sympathiae, et antipathiae, sunt magna ex parte corruptelae
philosophiae. Neque de consensibus rerum inveniendis multum sperandum est,
ante inventionem formarum et schematismorum simplicium. Consensus enim
nil aliud est quam symmetria formarum et schematismorum ad invicem. Atqui
majores et magis catholici rerum consensus non prorsus obscuri sunt. Itaque
ab iis ordiendum. Eorum prima et summa diversitas ea est; ut quaedam corpora
copia et raritate materiae admodum discrepent, schematismis consentiant: alia contra copia et raritate materiae consentiant, schematismis discrepent.
Nam non male notatum est a chymicis, in principiorum suorum triade, sulphur
et mercurium quasi per universitatem rerum permeare. (Nam de sale inepta
ratio est, sed introducta ut possit comprehendere corpora terrea, sicca,
et fixa.) At certe in illis duobus videtur consensus quidam naturae ex
maxime catholicis conspici. Etenim consentiunt sulphur; oleum, et exhalatio
pinguis; flamma; et fortasse corpus stellae. Ex altera parte consentiunt
mercurius; aqua et vapores aquei; aer; et fortasse aether purus et interstellaris.
Attamen istae quaterniones geminae, sive magnae rerum tribus (utraque intra
ordines suos), copia materiae atque densitate immensum differunt, sed schematismo
valde conveniunt; ut in plurimis se produnt. At contra metalla diversa
copia et densitate multum conveniunt (praesertim respectu vegetabilium,
etc.), sed schematismo multifariam differunt; et similiter vegetabilia
et animalia diversa schematismis quasi infinitis variantur, sed intra copiam
materiae sive densitatem paucorum graduum continentur.

Sequitur consensus
maxime post priorem catholicus, videlicet corporum principalium et fomitum
suorum; videlicet menstruorum, et alimentorum. Itaque exquirendum, sub
quibus climatibus, et in qua tellure, et ad quam profunditatem metalla
singula generentur; et similiter de gemmis, sive ex rupibus, sive inter
mineras natis; in qua gleba terrae, arbores singulae, et frutices, et
herbae potissimum proveniant, et tanquam gaudeant; et insimul quae impinguationes,
sive per stercorationes cujuscunque generis, sive per cretam, arenam maris,
cineres, etc., maxime juvent; et quae sint ex his pro varietate glebarum
magis aptae et auxiliares. Etiam insitio et inoculatio arborum et plantarum,
earumque ratio, quae scilicet plantae super quas foelicius inserantur,
etc., multum pendet de consensu. In qua parte non injucundum foret experimentum,
quod noviter audivimus esse tentatum, de insitione arborum sylvestrium
(quae hucusque in arboribus hortensibus fieri consuevit), unde folia et
glandes majorem in modum amplificantur, et arbores fiunt magis umbrosae.
Similiter, alimenta animalium respective notanda sunt in genere, et cum
negativis. Neque enim carnivora sustinent herbis nutriri; unde etiam Ordo
Folitanorum (licet voluntas humana plus possit quam animantium caeterorum
super corpus suum), post experientiam factam (ut aiunt), tanquam ab humana
natura non tolerabilis, fere evanuit. Etiam materiae diversae putrefactionum,
unde animalcula generantur, notandae sunt.

Atque consensus corporum principalium
erga subordinata sua (tales enim ii possint censeri quos notavimus) satis
in aperto sunt. Quibus addi possunt sensuum consensus erga objecta sua.
Qui consensus, cum manifestissimi sint, bene notati, et acriter excussi,
etiam aliis consensibus qui latent magnam praebere possint lucem.

At interiores corporum consensus et fugae, sive amicitiae et lites (taedet enim nos fere
vocabulorum sympathiae et antipathiae, propter superstitiones et inania),
aut falso ascriptae, aut fabulis conspersae, aut per neglectum rarae admodum
sunt. Etenim si quis asserat inter vineam et brassicam esse dissidium,
quia juxta sata minus laete proveniunt, praesto ratio est: quod utraque
planta succulenta sit et depraedatrix, unde altera alteram defraudat. Si
quis asserat esse consensum et amicitiam inter segetes et cyaneum, aut
papaver sylvestre, quia herbae illae fere non proveniunt nisi in arvis
cultis: debuit is potius asserere dissidium esse inter ea, quia papaver
et cyaneus emittuntur et creantur ex tali succo terrae qualem segetes reliquerint
et repudiaverint; adeo ut satio segetum terram praeparet ad eorum proventum.
Atque hujusmodi falsarum ascriptionum magnus est numerus. Quoad fabulas
vero, illae omnino sunt exterminandae. Restat tenuis certe copia eorum
consensuum, qui certo probati sunt experimento; quales sunt magnetis et
ferri, atque auri et argenti vivi, et similium. At in experimentis chymicis
circa metalla inveniuntur et alii nonnulli observatione digni. Maxima vero
frequentia eorum (ut in tanta paucitate) invenitur in medicinis nonnullis,
quae, ex proprietatibus suis occultis (quas vocant) et specificis, respiciunt
aut membra, aut humores, aut morbos, aut quandoque naturas individuas.
Neque omittendi sunt consensus inter motus et affectus lunae et passiones
corporum inferiorum, prout ex experimentis agriculturae, nauticae, et medicinae,
aut alias cum delectu severo et sincero colligi et recipi possint. Verum
instantiae universae consensuum secretiorum, quo magis sunt infrequentes,
eo majori cum diligentia sunt inquirendae, per traditiones, et narrationes
fidas et probas; modo hoc fiat absque ulla levitate, aut credulitate,
sed fide anxia et quasi dubitabunda. Restat consensus corporum modo operandi
tanquam inartificialis, sed usu polychrestus, qui nullo modo omittendus
est, sed sedula observatione investigandus. Is est coitio sive unio corporum,
proclivis aut difficilis, per compositionem, sive appositionem simplicem.
Etenim corpora nonnulla facile et libenter commiscentur et incorporantur,
alia autem aegre et perverse: veluti pulveres melius incorporantur cum
aquis; calces et cineres, cum oleis; et sic de similibus. Neque tantum
sunt colligendae instantiae propensionis aut aversionis corporum erga misturam,
sed etiam collocationis partium, et distributionis, et digestionis, postquam
commista sint; denique et praedominantiae post misturam transactam.

7. Superest ultimo loco ex modis septem operandi septimus et postremus: operatio scilicet per alternationem et vicissitudines priorum sex; de
quo antequam in singulos illos paulo altius fuerit inquisitum, tempestivum
non foret exempla proponere. Series autem sive catena hujusmodi alternationis,
prout ad singula effecta accommodari possit, res est et cognitu maxime
difficilis, et ad opera maxime valida. Summa autem detinet et occupat homines
impatientia hujusmodi tam inquisitionis, quam praxeos; cum tamen sit instar
fili labyrinthi, quoad opera majora. Atque haec sufficiant ad exemplum
Polychresti.

LI.

Inter praerogativas instantiarum, ponemus loco vicesimo septimo atque
ultimo Instantias Magicas. Hoc nomine illas appellamus, in quibus materia
aut efficiens tenuis aut parva est, pro magnitudine operis et effectus
qui sequitur; adeo ut etiamsi fuerint vulgares, tamen sint instar miraculi; aliae primo intuitu, aliae etiam attentius contemplanti. Has vero natura
ex sese subministrat parce; quid vero factura sit sinu excusso, et post
inventionem formarum, et processuum, et schematismorum, futuris temporibus
apparebit. At ista effecta magica (quantum adhuc conjicimus) fiunt tribus
modis: aut per multiplicationem sui, ut in igne, et venenis, quae vocant
specifica; necnon in motibus, qui transeunt et fortificantur de rota in
rotam: aut per excitationem sive invitationem in altero, ut in magnete,
qui excit acus innumeras, virtute nullatenus deperdita aut diminuta; aut
in fermento, et hujusmodi: aut per anteversionem motus, ut dictum est
de pulvere pyrio, et bombardis, et cuniculis: quorum priores duo modi
indagationem consensuum requirunt; tertius, mensurae motuum. Utrum vero
sit aliquis modus mutandi corpora per minima (ut vocant), et transponendi
subtiliores materiae schematismos (id quod ad omnimodas corporum transformationes
pertinet, ut ars brevi tempore illud facere possit, quod natura per multas
ambages molitur), de eo nulla hactenus nobis constant indicia. Quemadmodum
autem in solidis et veris aspiramus ad ultima et summa; ita vana et tumida
perpetuo odimus, et quantum in nobis est profligamus.

LII.

Atque de Dignitatibus sive Praerogativis Instantiarum haec dicta sint.
Illud vero monendum, nos in hoc nostro Organo tractare logicam, non philosophiam.
Sed cum logica nostra doceat intellectum et erudiat ad hoc, ut non tenuibus
mentis quasi claviculis rerum abstracta captet et prenset (ut logica vulgaris),
sed naturam revera persecet, et corporum virtutes et actus eorumque leges
in materia determinatas inveniat; ita ut non solum ex natura mentis, sed
ex natura rerum quoque haec scientia emanet: mirum non est, si ubique
naturalibus contemplationibus et experimentis, ad exempla artis nostrae,
conspersa fuerit et illustrata. Sunt autem (ut ex iis quae dicta sunt patet)
Praerogativae Instantiarum numero 27; nominibus: Instantiae Solitariae: Instantiae Migrantes: Instantiae Ostensivae: Instantiae Clandestinae: Instantiae Constitutivae: Instantiae Conformes: Instantiae Monodicae: Instantiae Deviantes: Instantiae Limitaneae: Instantiae Potestatis: Instantiae Comitatus et Hostiles: Instantiae Subjunctivae: Instantiae
Foederis: Instantiae Crucis: Instantiae Divortii: Instantiae Januae: Instantiae Citantes: Instantiae Viae: Instantiae Supplementi: Instantiae
Persecantes: Instantiae Virgae: Instantiae Curriculi: Doses Naturae: Instantiae Luctae: Instantiae Innuentes: Instantiae Polychrestae:
Instantiae Magicae. Usus autem harum instantiarum, in quo instantias vulgares
excellunt, versatur in genere aut circa partem informativam; aut circa
operativam; aut circa utramque. Atque quoad informativam, juvant illae
aut sensum, aut intellectum. Sensum, ut quinque Instantiae Lampadis: intellectum,
aut accelerando exclusivam formae, ut Solitariae; aut angustiando et propius
indicando affirmativam formae, ut Migrantes, Ostensivae, Comitatus, cum
Subjunctivis; aut erigendo intellectum, et ducendo ad genera et naturas
communes; idque aut immediate, ut Clandestinae, Monodicae, Foederis;
aut gradu proximo, ut Constitutivae; aut gradu infimo, ut Conformes;
aut rectificando intellectum a consuetis, ut Deviantes; aut ducendo ad
Formam Magnam, sive Fabricam Universi, ut Limitaneae; aut cavendo de formis
et causis falsis, ut Crucis et Divortii. Quod vero ad Operativam attinet; illae practicam aut designant, aut mensurant, aut sublevant. Designant
aut ostendendo a quibus incipiendum, ne actum agamus, ut Instantiae Potestatis; aut ad quid aspirandum, si detur facultas, ut Innuentes: mensurant quatuor
illae Mathematicae: sublevant Polychrestae et Magicae.

Rursus ex istis instantiis 27, nonnullarum (ut superius diximus de aliquibus) facienda
est collectio jam ab initio, nec expectanda particularis inquisitio naturarum.
Cujus generis sunt instantiae conformes, monodicae, deviantes, limitaneae,
potestatis, januae, innuentes, polychrestae, magicae. Hae enim aut auxiliantur
et medentur intellectui et sensui, aut instruunt praxin in genere. Reliquae
tum demum conquirendae sunt, cum conficiemus tabulas comparentiae ad opus
interpretis circa aliquam naturam particularem. Sunt enim instantiae praerogativis
istis insignitae et donatae animae instar, inter vulgares instantias comparentiae; et ut ab initio diximus, paucae illarum sunt vice multarum; quocirca
cum tabulas conficimus, illae omni studio sunt investigandae, et in tabulas
referendae. Erit etiam earum mentio necessaria in iis quae sequuntur. Praeponendus
itaque erat earum tractatus. Nunc vero ad adminicula et rectificationes
Inductionis, et deinceps ad concreta, et latentes processus, et latentes
schematismos, et reliqua quae Aphorismo 21. ordine proposuimus, pergendum; ut tandem (tanquam curatores probi et fideles) tradamus hominibus fortunas
suas, emancipato intellectu, et facto tanquam majore: unde necesse est
sequi emendationem status hominis, et ampliationem potestatis ejus super
naturam. Homo enim per lapsum et de statu innocentiae decidit, et de regno
in creaturas. Utraque autem res etiam in hac vita nonnulla ex parte reparari
potest; prior per religionem et fidem, posterior per artes et scientias.
Neque enim per maledictionem facta est creatura prorsus et ad extremum
rebellis. Sed in virtute illius diplomatis, In sudore vultus comedes panem
tuum, per labores varios (non per disputationes certe, aut per otiosas
ceremonias magicas), tandem et aliqua ex parte ad panem homini praebendum,
id est, ad usus vitae humanae subigitur.

Finis Libri Secundi Novi Organi.

© 2002 — Francis Bacon

eLiber
eBooksBrasil.com

__________________
Dezembro 2002

eBook Info

Title:

Novum Organum

Creator:

Francis Bacon

Date:

10-12-02

Publisher:

Acrópolis

Contributor:

eBooksBrasil

Rights:

© 2002-Francis Bacon